ଏକ ସମୟର କଥା, ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—"ହେ ରାମ, ମନ ଯେତେବେଳେ ବହୁତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଓ ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ବିଷର ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିଷ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ମନ ତା’ର ଆଶୟ ଓ ସଂସ୍କାରରେ ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ, ଅସତ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଭାବେ, ସହର ଓ ନଗର ଗଠନକୁ ଯଥାର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖେ। ଏହି ମନ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ କରେ। ମନର ଗଭୀର ସଂସ୍କାର ଏକ ଜୀବର ମୂଳ ମୋହର କାରଣ। ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟାରେ ଉପଡ଼ି ଫେଙ୍କିବା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ। ମନ ସଂସ୍କାରର ଫାଦରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୋଇ, ମୃଗ ଯେପରି ଜଙ୍ଗଳ ଝାଡ଼ରେ ଫସିଯାଏ, ଏମିତି ଲୋକର ମନ ମାୟା ଜଗତରେ ଅସହାୟ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ। କିନ୍ତୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଏହି ସଂସ୍କାର ନାଶ ପାଏ, ତେବେ ଏହାର ଜ୍ୟୋତି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ମେଘହୀନ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେପରି ଦିଗନ୍ତରେ ଚମକେ। ଏହିପରି, ରାମ, ଜାଣ, ମନ ହିଁ ପୁରୁଷ, ଦେହ ନୁହେଁ। ଦେହ ଜଡ଼, କିନ୍ତୁ ମନ ନ ଜଡ଼, ନ ଅଜଡ଼—ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଝନ୍ତି। ମନ ଯାହା କରେ ତାହା ସତ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ, ମନ ଯାହା ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତାହା ତ୍ୟାଗ ହୋଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି, ପାହାଡ଼, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମହାଭୂତ—ସବୁ କିଛି ମନ ହିଁ। ମନ ଯଦି କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଧାରଣା ସହିତ ଯୋଗ ନ ଦେଇ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କିଛି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଭାବେ ଦେଖାଯିବ ନାହିଁ। ମନ ଯେତେବେଳେ ମୋହକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ତେବେ ଏହି ମନ ମୂଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ଦେହ ମୂଢ଼ ହେଲେ ତା’କୁ ମୂଢ଼ ବୋଲାଯାଏ ନାହିଁ—ମୃତଦେହ ଭଳି। ମନ ଚକ୍ଷୁର ଭାବ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଦେଖେ, କାନ ଭାବ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଶୁଣେ, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଭବ କରେ, ଘ୍ରାଣ କଲେ ଘ୍ରାଣ କ୍ଷମତା ପାଏ। ରୁଚି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ ମନ ଏକ ନଟ ଭଳି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ କ୍ରିଡ଼ା କରେ। ମନ ଜିନିଷକୁ ହାଲୁକା କିମ୍ବା ବଡ଼ କରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଆଣେ, ମିଠାକୁ କଢ଼ା କରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ମିତ୍ର କରେ। ଏହି ମନ ଯେଉଁ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେଉଁଠି ସେହି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, କାରଣ ଏହି ସୁକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭବ ହୁଏ। ମନର ଭାସା ଦ୍ୱାରା, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲମ୍ବା ହୋଇଯାଇଥିଲା, କାରଣ ସେ ନିଜ ମନକୁ ସ୍ୱପ୍ନବସ୍ତୁରେ ଲଗାଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାପୁରୀରେ ଏକ ଯୁଗ କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୋଇଯାଇଥିଲା। ମନ ଯଦି ଆନନ୍ଦମୟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ, ରୌରବ ନାମକ ନରକ ମଧ୍ୟ ସ୍ଵର୍ଗ ଭଳି ଲାଗେ; ଯିଏ ପ୍ରଭାତରେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବ, ସେ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଭଳି ଲାଗେ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଜିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ମଣିମାଳାର ତାନା ପୁଡ଼ିଗଲେ ମଣିଗୁଡ଼ିକ ଖସିଯିବା ପରି। ଏହି ସବୁ କ୍ରିୟା ସଚେତନ, ସାକ୍ଷୀ ସ୍ୱରୂପ ଚେତନାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ, ଯାହା ସର୍ବଦା ଅବିକାର ଓ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାଏ। ରାମଙ୍କ ଆତ୍ମାର ଏହି ଅଂଶ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁସରଣ କରେ ଓ ଜ୍ଞାନ ଓ ଜ୍ଞେୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ଏହି ଚେତନା ଦ୍ୱାରା ମୂକ୍ ଓ ଜଡ଼ ଦେହ ମଧ୍ୟ ଚେତନ ଭଳି ହୋଇଯାଏ। ମନ ଭିତରେ ବିଚିତ୍ର ଚିନ୍ତାର ଚେଷ୍ଟାରେ ଚଳିତ, ବାହାରେ ଏହି ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଆକାଶ, ସାଗର ଓ ସହର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳେ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମନ ଚାହିଁଥିବା ଜିନିଷକୁ ଅମୃତ ସ୍ୱାଦ ଦେଉଛି, ଅପ୍ରିୟକୁ ବିଷ କରିଦେଉଛି, ଯଦିଓ ତାହା ଅମୃତ। ମନ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ଇଚ୍ଛିତ ବସ୍ତୁର ରୂପ ତିଆରି କରେ। ଗତିରେ ବାୟୁ, ଆଲୋକରେ ପ୍ରଭା, ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଦ୍ରବତା—ଏହି ଚେତନାଶକ୍ତିରେ ଲିନ୍ ମନ ଏମିତି ହୋଇଯାଏ। ପୃଥିବୀରେ କଠିନତା, ଶୂନ୍ୟତାରେ ଶୂନ୍ୟତା—ଏହି ଚେତନା ଭିତରେ ରହି, ମନ ଚାହିଁଥିବା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ମନ ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ଦେଖି ନାହିଁ, ଧଳାକୁ କଳା ଓ କଳାକୁ ଧଳା କରେ—ତାହାର ଶକ୍ତି ଦେଖ। ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲିନ୍ ହେଲେ, ଜିହ୍ୱା ଦ୍ୱାରା ଭଲ ଭାବେ ଚେବାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଖାଦ୍ୟର ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହି ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଦେଖେନାହିଁ, ସେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ—ଅନ୍ଧକାରରେ ମନ ନ ଥିଲେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, କିନ୍ତୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନ ବିନା ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମନ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ ମହାନ ଆତ୍ମାମାନେ ଏହି ଭିନ୍ନ ମନ ଓ ଦେହର ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଜ୍ଞାତା ଓ ଜ୍ଞେୟକୁ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ପୂଜ୍ୟ ଓ ଗୁଣୀ। ଫୁଲରେ ସଜିଥିବା ଏକ ଅପ୍ସରା ଯଦିଓ ଦେହ ଉପରେ ଆସକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଥିଲେ, ସେ ଅନ୍ମନା ହୋଇଯାଏ। ଏହିପରି, ଏକ ବିରକ୍ତ ବ୍ୟକ୍ତି ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲିନ୍ ହେଲେ, ଜଙ୍ଗଲରେ ନିଜ ହାତକୁ ପଶୁ କାମୁଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନୁଭବ କରେନାହିଁ। ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ମନ ଦୁଃଖକୁ ସୁଖ କରେ, ସୁଖକୁ ଦୁଃଖ କରେ—ଏହି ମନ ସହଜରେ ନିଜକୁ ଅନୁକୂଳ କରେ। ମନ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲିନ୍ ହେଲେ, ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରେ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଯାଏ, ଗଛ ଛେନାରେ ଲତା ବିଛିନ୍ନ ହେବା ପରି। ଗୃହସ୍ଥ ମନ ଯଦି ଆସକ୍ତିର ଗଭୀରତାରେ ଲିନ୍ ହୁଏ, ସେ ଚିନ୍ତା ଓ ଭ୍ରମର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ, ଯେପରି ଅନ୍ଧକାର ଓ ମେଘର ମଧ୍ୟରେ ହେଉଛି। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମନ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଲେ, ଏକ କ୍ଷଣରେ ହୃଦୟ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ସହର ଓ ପାହାଡ଼ ଆକାଶ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱପ୍ନରେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ, ତାହା ନିଜ ମଧ୍ୟରୁ ପାହାଡ଼ ଓ ସହରର ଶୃଙ୍ଖଳା ତିଆରି କରେ, ସାଗର ଦ୍ୱାରା ତରଙ୍ଗ ଉଠିବା ପରି। ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ଓ ତରଙ୍ଗମାଳା ସାଗର ଜଳରୁ ଉପଜେ, ଏମିତି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ମନ ସ୍ୱପ୍ନ ଶୃଙ୍ଖଳା ଓ ସହରର ରାଜ୍ୟ ତିଆରି କରେ। ଯେପରି ଚଳ ଅଂକୁରରୁ ପତ୍ର, ଲତା, ଫୁଲ ଓ ଫଳ ଉପଜେ, ଏମିତି ମନରୁ ଜାଗ୍ରତ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ମାୟା ଉପଜେ।