ଏହି ଜଗତରେ ଲୋକମାନେ ଧନ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଆମେ ସନ୍ଦେହର ଝୁଲାରେ ଦୁଳୁଥାଉ, ଦିଗ୍ଭ୍ରମିତ ହୋଇ ରହୁଛୁ। ଓ ରାମ, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ସେହି ସଭାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି; ଯାହା ଦେଖିଥିଲି, ତାହା ମୋ ନିଜ ଚକ୍ଷୁଦ୍ୱାରା ଦେଖିଥିଲି, ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ଶୁଣି ନଥିଲି। ଏହି ଅତ୍ୟଧିକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ତୁମ ମନକୁ ଶାନ୍ତିରେ ନିୟୋଜିତ କର, ହେ ମହାତ୍ମା; ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେହି ପରମ ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ଉପଲବ୍ଧ କରିପାରିବ। ଆରମ୍ଭରେ, ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣରୁ ଚେତନା ବିଷୟ-ବିଷୟୀ ଭାବରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଏବଂ ଏଠାରୁ କଳ୍ପନାର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଏହାଠାରୁ ଅଶୁଦ୍ଧିର ଅନେକ କଳ୍ପନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁର ମାୟା ଭିତରେ ମନ ଏପରି ଚରିତ୍ର ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଘନ ଭ୍ରମରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅପମାନିତ ହୋଇ ରହେ। ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତି ମନର ଆସକ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଫାଲିଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ହଜାର ଦୋଷ ନେଇ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଭେତାଳ ସହିତ ଖେଳେ। କେବଳ ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରି ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ମନୋବୃତ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରେ। ମନ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀକୁ ଦୂର କରେ, ଦୂରକୁ ନିକଟ କରେ, ଏବଂ ଏହା ପକ୍ଷୀ-ଶିଶୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ ପରି ଲିଲା କରେ। ଅଜ୍ଞାନୀ ମନେ ଯେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛି, ତାହାଠାରୁ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଦୂରରୁ ଭ୍ରମିତ ଯାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ଦୈତ୍ୟ ବୋଲି ଦେଖେ। ଅଶୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ମନ ବନ୍ଧୁରେ ଶତ୍ରୁତ୍ୱ ଦେଖେ; ମତାଳ ଜନ୍ତୁ ଭୂମିକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦେଖେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ ବିଜୁଳି ବିସ୍ଫୋରିତ ହୁଏ; ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ବିଷ ଭାବେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ବାସନାରେ ରଙ୍ଗିତ ମନ ନଗର, ଗ୍ରାମ ଓ ସଂସାର ଗଠନ କୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ଯଦ୍ୟପି ସେଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍୵ପ୍ନ ଅନୁଭୂତି କରେ। ଜୀବର ଭ୍ରମର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ମନର ଦୃଢ଼ ସଂସ୍କାର; ଏହାକୁ ମୂଳରୁ ଉପଡ଼ି ଫେଲିବା ଦରକାର। ସଂସ୍କାରର ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି, ମନ ମୃଗ ପରି ସଂସାର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅସହାୟ ଭାବେ ଗଡ଼ିଯାଏ। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଜୀବର ସଂସ୍କାର ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପ୍ରଭାକୁ ଉଜାଗର କରେ, ଯେପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହୁଏ। ଏହିପରି, ଜାଣ, ମନ ହିଁ ପୁରୁଷ, ଦେହ ନୁହେଁ; ଦେହ ଜଡ, କିନ୍ତୁ ମନ ନ ଜଡ, ନ ଅଜଡ, ଏହି କଥା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବୁଝନ୍ତି। ମନଯାହା କରେ, ତାହାକୁ ଏହିଠି ସତ୍ୟ ଭାବିବା; ମନଯାହା ତ୍ୟାଗ କରେ, ତାହାକୁ ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବିବା। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନମାତ୍ର; ପାହାଡ, ଆକାଶ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ମହାଭୂତ—ସବୁ ମନ ହିଁ। ଯଦି ମନ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଧାରଣା ସହିତ ଜଡ଼ି ଦେଉ ନାହିଁ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ମନ ଭ୍ରମକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଯାହାର ମନ ଏପରି କରେ, ସେ ଭ୍ରାନ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେହ ଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ତାହାକୁ ଭ୍ରାନ୍ତ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ—ଏହା ମୃତ ଦେହ ପରି। ମନ ଚକ୍ଷୁର ଭାବ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଦେଖେ, କାନର ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କଲେ ଶୁଣେ, ସ୍ପର୍ଶ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପର୍ଶ ଅନୁଭବ କରେ, ଘ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଘ୍ରାଣ ଅନୁଭବ କରେ। ରୁଚି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟରେ, ମନ ଦେହ ଭିତରେ ନଟ ପରି କାମ କରେ। ମନ କେବେ ସ୍ୱଳ୍ପ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ କରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଆଣେ, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟକୁ କଟୁତା କରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ବନ୍ଧୁ କରେ। ଏହି ମନ ଯେଉଁ ରୂପ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେହିଠାରେ ତାହା ଏଠି ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, କାରଣ ଏହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଦେଖ, ମନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ରାତି ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱପ୍ନ ଭୋଗରେ ବାର ଦଶ ବର୍ଷ ହେଇଗଲା। ମନସିକ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାନଗରରେ ବସିଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗ ମାତ୍ର କ୍ଷଣ ହେଇଗଲା। ମନ ଆନନ୍ଦ ଅବସ୍ଥାରେ ରୌରବ ନାମକ ନରକକୁ ମଧ୍ୟ ସୁଖର ଅନୁଭୂତି କରାଏ; ଯିଏ ପ୍ରଭାତରେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରିବ, ସେ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟପାଳନ ଭାବରେ ଲାଗେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଜିତ ହୁଏ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଜିତ ହୁଏ; ମାଳାର ସୂତା ଜଳିଯିବା ପରେ ମଣି ଯେପରି ଖସିଯାଏ। ସେହି ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ, ସାକ୍ଷୀ ସ୍ୱରୂପ ଚେତନା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ସ୍ୱରୂପରେ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଏବଂ ସଦା ଏକ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ। ରାମଙ୍କ ଆତ୍ମା ସାର ଯାହା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅନୁଗତ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅବିଭକ୍ତ, ଏହା ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଚେତନା ସ୍ୱରୂପ କରିଦେଇଥାଏ। ମନ ଭିତରେ ଚିନ୍ତାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଚଳିଥାଏ, ବାହାରେ ପାହାଡ, ନଦୀ, ଆକାଶ, ସାଗର, ନଗର ମଧ୍ୟରେ ଖେଳେ। ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ଇଚ୍ଛିତ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଅମୃତ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ଅନିଚ୍ଛିତକୁ ବିଷ କରେ, ଯଦ୍ୟପି ସେଠି ଅମୃତ ଥାଏ। ମନ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟକୁ ପଛକୁ ଛାଡ଼ି, ଇଚ୍ଛିତ ରୂପକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଚଳନରେ ଏହା ବାୟୁ ପରି, ଆଲୋକରେ ଆଲୋକ, ତରଳରେ ତରଳତା ହୁଏ—ମନ ଚେତନାର ଶକ୍ତିରେ ଭରିଯାଏ। ପୃଥିବୀରେ ଏହା କଠିନତା, ଶୂନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଶୂନ୍ୟତା ହୁଏ; ଯେଉଁଠି ଇଚ୍ଛା, ସେଠି ଚେତନାମୟ ମନ ତାହାର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ମନ ଧଳାକୁ କଳା, କଳାକୁ ଧଳା କରେ; ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟକୁ ଗଣନା କରେ ନାହିଁ, ଏହାର ଶକ୍ତି ଦେଖ। ମନ ଅନ୍ୟତ୍ର ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ, ଜିହ୍ବା ଖାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱାଦ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ ନାହିଁ। ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହି ଦେଖାଯାଏ; ଯାହା ଦେଖେ ନାହିଁ, ସେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ; ଅନ୍ଧକାରରେ ମନ ଛାଡ଼ି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରୂପକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ନାହିଁ।