ରାଜା ଲବନା ଏହିପରି କଥା କହିଥିଲେ—“ମୁଁ ଆତ୍ମଦାହ କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ଏହି ସିଂହାସନରୁ ହଠାତ୍ ଖସି ପଡିଗଲି, ରାଜା। ତାପରେ, ଢ଼ୋଲ ଦମାମା ଓ ଜୟଧ୍ୱନିର ଶବ୍ଦରେ ଘିରି, ମୁଁ ହଠାତ୍ ସଚେତନ ହେଇ ଜାଗିଉଠିଲି। ଏହିପରି ଭାବେ, ଶମ୍ବରିକାଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ମୁଁ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡିଗଲି; ଯେପରିକି ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ନିଜ ଏହି କଥା କହିଛି; ଯେପରିକି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେବରାଜମାନଙ୍କୁ ଏକ ଦୀର୍ଘ କଳ୍ପର ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର କଥା କହିଥିଲେ। ଲବନା ଏହିପରି କଥା କହିବା ସହିତ, ଶମ୍ବରିକା ସେଠାରୁ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ। ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରି, ପଦ୍ମପତ୍ର ଭଳି ବଡ଼ ଆଖି ଦେଇ ଏକାଉଁ ଦ୍ୱିତୀୟଙ୍କୁ ଦେଖି, କହିଲେ—“ଆହା, ଏହି ମାୟା କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ଅସାଧାରଣ! ଏହି ଶମ୍ବରିକା କିଏ, ଏବଂ ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲା?” “ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ ବିଚିତ୍ର ଓ ବିଶିଷ୍ଟ; ଏହି ମାୟାରେ ତ ଏକ ପ୍ରବିଣ ମନ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ରାଜା, ଯିଏ ଜଗତର କାର୍ଯ୍ୟ ଜାଣିଛନ୍ତି—ସେ କେଉଁଠି? ଏବଂ ସେ ମହାଭ୍ରମ କେଉଁଠି, ଯାହା ସାଧାରଣ ମନ ପାଇଁ ଅନୁକୂଳ?” “ଏହି ଶମ୍ବରିକାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମାୟା କେବଳ ମନର ଭ୍ରମ ନୁହେଁ; ଏହି ଶମ୍ବରିକାମାନେ ସବୁବେଳେ ଲାଭ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟତ। ସେମାନେ ଧନ ପାଇଁ ପ୍ରଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ଓ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇନାହାନ୍ତି; ଏହି ଭ୍ରମର ଡାଳାରେ ଆମେ ଦୋଳାୟିତ ହୁଅଛୁ।” “ହେ ରାମ, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି; ମୁଁ ଯାହା ଦେଖିଥିଲି, ତାହା ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଥିଲି, ଅନ୍ୟ କାହାରୁ ଶୁଣିନଥିଲି। ତୁମର ଅତି ଉତ୍ସାହରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିବା ମନକୁ ଶାନ୍ତିରେ ନିର୍ଦେଶିତ କର; ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ବରୂପରେ ଶାନ୍ତି ଲଭିବ, ସେତେବେଳେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ।” “ଆରମ୍ଭରେ, ଏକ ଅପରାପ୍ରକାର କାରଣରୁ ଚେତନା ବିଷୟ-ବ୍ୟକ୍ତିର ଅବସ୍ଥାକୁ ପଡି, କଳ୍ପନାର ରାଜ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ତାହାରୁ ଅଧିକ ଅଶୁଦ୍ଧ କଳ୍ପନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ବାସ୍ତବତାହୀନ ବସ୍ତୁର ଭ୍ରମରେ, ମନ ଏପରି ଚଳନା କରି, ଗଢ଼ ମାୟା ମଧ୍ୟରେ ଅପମାନ ପାଇଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଥାଏ। ଅସତ୍ୟ ଉପରେ ମନର ଧାରା କମ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅତି ବିସ୍ତୃତ ହୋଇ, ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ତ୍ରୁଟି ଆଣିଥାଏ, ଏକ ଶିଶୁ ଭଳି ଭେତାଳ ସହିତ ଖେଳିବା ପରି। ବାସ୍ତବ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅସତ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରି ମହାଦୁଃଖ ଆଣିଥାଏ; ଶୁଦ୍ଧ ମନୋବୃତ୍ତି ଅନ୍ଧକାରକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଭଳି ଦୂର କରେ। ନିକଟବର୍ତ୍ତୀକୁ ଦୂର କରି ଦୂରକୁ ନିକଟ କରେ, ମନ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିଶୁ ଭଳି ଉଡ଼ିଉଡ଼ି ଚଳିଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନୀ ଯାହାର ମନ ବୃତ୍ତିରେ ଭରିଛି, ଭୟ ଅଭୟରୁ ଉପଜିଥାଏ; ଦୂରରୁ ଭ୍ରମିତ ଯାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ଭୂତ ଭାବେ ଦେଖେ। ମନ ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ମିତ୍ରକୁ ଶତ୍ରୁ ଭାବେ ଶଙ୍କା କରେ; ମଦରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ଜୀବ ଭୂମିକୁ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ଦେଖେ। ମନ ଅତି ବିକୃତ ହେଲେ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଦିଅଁ ଉପଜିଥାଏ; ଅମୃତ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ଖାଇଲେ ବିଷ ହୋଇଯାଏ। ମନ ବୃତ୍ତିରେ ରଙ୍ଗିଥିଲେ, ସହର ଓ ଗ୍ରାମ ଗଢ଼ାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ; ଜାଗୃତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ କରେ। ଜୀବର ଭ୍ରମର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛି ମନର ଦୃଢ଼ ସଂସ୍କାର; ଏହାକୁ ଶ୍ରମ ଦେଇ ମୂଳରୁ ଉପାଡ଼ିବା ଆବଶ୍ୟକ। ସଂସ୍କାରର ଫାନ୍ଧରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ମନ, ମୃଗ ଭଳି, ଲୋକମାନେ ଜଗତର ଜଙ୍ଗଲରେ ଅସହାୟ ଭାବରେ ଖସିଯାନ୍ତି। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବର ସଂସ୍କାର ନିଶ୍ଚିନ୍ନ ହେଲେ, ତାହାର ଆଲୋକ ମେଘହୀନ ଆକାଶର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକିଉଠେ। ଏହିପରି ଭାବେ, ଜଣା, ମନ ହେଉଛି ପୁରୁଷ, ଦେହ ନୁହେଁ; ଦେହ ଜଡ, ମନ ଜଡ ଓ ଅଜଡ ଦୁଇଟି ନୁହେଁ, ପ୍ରଜ୍ଞାମାନେ ଏହି ଭାବ ବୁଝନ୍ତି। ମନ ଯାହା କରେ, ରାମ, ତାହାକୁ ସତ୍ୟ କରାଯାଇଥାଏ; ମନ ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରେ, ରାଘବ, ତାହାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ। ସମସ୍ତ ଜଗତ ମନ; ପାହାଡ ମନ, ଆକାଶ ମନ, ଭୂମି ମନ, ବାୟୁ ମନ, ମହାଭୂତ ମନ। ମନ ଯଦି ନିଜ ଧାରଣାରେ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ନ ଚିନ୍ତାଇ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦିପ୍ତିମାନ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନାହାନ୍ତି। ମନ ଭ୍ରମକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଯାହାର ମନ ଏହିପରି କରେ, ସେ ଭ୍ରମିତ ଉପାଧି ନେଇଥାଏ। ଦେହ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ଏହାକୁ ଭ୍ରମିତ କୁହାଯାଏନାହିଁ—ମୃତ ଦେହ ଭଳି। ମନ ଚକ୍ଷୁର ଭାବ ନେଲେ ଦେଖେ, କାନର ଅବସ୍ଥା ନେଲେ ଶୁଣେ, ସଂସ୍ପର୍ଶରେ ତାହା ଛୁଅ, ଘ୍ରାଣ କରି ଘ୍ରାଣ ଅନୁଭବ କରେ। ଚାଖିବାରେ ରସ ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାରେ, ମନ ଦେହରେ ଏକ ଅଭିନେତା ଭଳି କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ମନ ଜିନିଷକୁ ହାଲୁକା କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘ କରେ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ କିମ୍ବା ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ଆଣେ, ମିଠାକୁ କଟା କରେ, ଶତ୍ରୁକୁ ମିତ୍ର କରେ। ଏହି ମନରେ ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଉପଜେ, ତାହା ଏଠାରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା। ଦୃଶ୍ୟର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ରାତି, ଯେଉଁଠି ମନ ସ୍ୱପ୍ନ ଉପରେ ଲଗିଥିଲା, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ହେଇଗଲା। ମନୋଭାବର ପ୍ରଭାବରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଯୁଗ ବ୍ରହ୍ମାନଗରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହେଇଗଲା। ଏକ ଆନନ୍ଦମୟ ମନୋଭାବରେ, ରୌରବ ନାମକ ନରକ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ହୋଇଯାଏ; ଏକ ଦିନ ରାଜ୍ୟ ଲଭିବା ପାଇଁ ଦାସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ରାଜ୍ୟର ଭଳି ଲାଗେ। ମନ ଜିତିଲେ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଜିତିଯାଏ; ମାଳାର ତାଗ ଜଳିଗଲେ ମୁକ୍ତା ଖସିଯିବା ପରି। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସଦାବସ୍ଥିତ, ସାକ୍ଷୀ ଭଳି ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ସେହି ନିଜ ଭାବରେ, ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ଓ ସ୍ଥିର ରହିଥାଏ। ରାମଙ୍କର ନିଜ ସ୍ୱରୂପର ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ଓ ଜ୍ଞାନର ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ ହୋଇନାହିଁ, ସେହି ମୂକ୍ ଓ ଜଡ ଦେହକୁ ମଧ୍ୟ ଚେତନାର ଭଳି କରେ।