ମୋର ପୁଅ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ, ଯାହା ନାମ ଥୁତ୍ଥକ, ମୋର ସାମ୍ନାରେ ଆସି ଦଢ଼ି ହେଲା। ସେ ଆମର ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ, ଅତି ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଥୁତ୍ଥକ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିବା ହୃଦୟ ଏବଂ ଅଂଶୁଭରା ଦୃଷ୍ଟି ସହିତ ମୋତେ କହିଲା, “ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ମାଂସ ଦିଅ, ଏବଂ ରକ୍ତ ପିଇବାକୁ ଦିଅ।” ପୁଣିପୁଣି ସେ ଏହି କଥା କହୁଥିଲା, ଏବଂ ଭୋକରେ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିଲା; ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ସେ ପ୍ରାୟ ମୃତ୍ୟୁ ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଇଥିଲା। ମୁଁ ପୁଣିପୁଣି ତାକୁ କହୁଥିଲି, “ପୁଅ, ଏଠାରେ କୌଣସି ମାଂସ ନାହିଁ,” କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମୂଢ଼ତାରେ ସେ ଅବିରତ କହୁଥିଲା, “ତୁମ ଦେହରୁ ମାଂସ ଦିଅ।” ପ୍ରେମ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ମୁଁ ତାକୁ କହିଦେଲି, “ପୁଅ, ମୋ ପକା ମାଂସ ଖାଅ।” ଏହିଥିରେ ମଧ୍ୟ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲାନି, ପୁଣି କହିଲା, “ତୁମ ମାଂସ ଦିଅ,” ଏବଂ ଶକ୍ତି ହୀନ ଶରୀର ନେଇ, ମୋ ମାଂସ ଖାଇଲା। ଏହିଭଳି ଅତ୍ୟଧିକ ପ୍ରେମ ଓ କରୁଣାରେ ମୁଁ ମୋର ପ୍ରାୟ ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପୁଅ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲି। ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ଜଳିବା ଜଙ୍ଗଲରୁ କାଠ ଆଣି, ମୁଁ ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଚିତା ତିଆରି କଲି, ମୃତ୍ୟୁର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ। ଚିତା ଜଳି ଉଠିଲା, ତାହାର ଅଗ୍ନିଶିଖା ଉପରକୁ ଲପଟିଯାଉଥିଲା, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତାହା ମୋ ଦେହ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲା। ଏହି ସମୟରେ ମୋ ଝିଅ କହିଲା, “ତୁମେ ଏହି ଚିତା ଉପରେ ପଡ଼ିବାବେଳେ, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ତୁମ ଦେହର ମାଂସ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ କରି ଖାଅ।” ଏହିପରି କହି, ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଚିତା ଉପରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଯାଉଥିଲି, ହଠାତ୍ ଏହି ସିଂହାସନରୁ ଗଡ଼ିପଡ଼ିଲି, ହେ ରାଜା। ତାପରେ ଢୋଳ ଏବଂ ଜୟଧ୍ୱନିର ଶବ୍ଦରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ମୁଁ ହଠାତ୍ ସଚେତନ ହେଲି, ଜ୍ଞାନ ଓ ସ୍ମୃତି ଫେରିଲା। ଏହିପରି ଶମ୍ବରିକର ଶକ୍ତିରେ, ମୁଁ ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ପଡ଼ିଗଲି, ଯେପରି ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନରେ ଆବୃତ ହୋଇ ଅନେକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଭବ କରେ। ଏଭଳି ଭାବେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ମୋ ନିଜ କଥା କହିଲି, ଯେପରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱ ପ୍ରଳୟର ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର କଥା କହିଥିଲେ। ଏପରି ମହାନ୍ ରାଜା ଲବଣ କଥା କହିଥିବା ସମୟରେ, ଶମ୍ବରିକ ତୁରନ୍ତ ସେଠାରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ତାପରେ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ପଦ୍ମପତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖି କହିଲେ, “ହାଁ, କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏହି ମାୟା! ଏହି ଶମ୍ବରିକ କିଏ? ସେ କେଉଁଠି ଗଲେ?” “ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କେତେ ଚମତ୍କାର ଏବଂ ବିବିଧ! ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ ମଧ୍ୟ ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ସଂସାର ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା, ସେ କେଉଁଠି? ଏବଂ ଏହି ମହା ଭ୍ରାନ୍ତିସବୁ କେଉଁଠି, ଯାହା ସାଧାରଣ ମନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ? ଏହି ଶମ୍ବରିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ଭ୍ରାନ୍ତି, ମନର ଭ୍ରମ ନୁହେଁ; ଏହି ଶମ୍ବରିକମାନେ ସଦା ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଧନପାଇଁ ଉତ୍ସାହରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି, ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଭଳି ଆମେ ସନ୍ଦେହର ଝୁଲାରେ ଦୋଳିଯାଉଛୁ।” “ହେ ରାମ, ସେଇ ସମୟରେ ମୁଁ ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି; ଯାହା ଦେଖିଥିଲି, ତାହା ନିଜ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିଥିଲି, ଅନ୍ୟରୁ ଶୁଣିନଥିଲି। ତୁମ ମନ, ଯାହା ଅତିରିକ୍ତ କଳ୍ପନାରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତିରେ ନେଇଯାଅ, ହେ ମହାତ୍ମା; ଯେତେବେଳେ ନିଜ ଶ୍ୱରୂପରେ ଶାନ୍ତି ଆସିଯିବ, ସେତେବେଳେ ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବୁ।” “ଆରମ୍ଭରେ, ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ କାରଣରୁ ଚେତନା ବିଷୟ-ବିଷୟୀ ଭାବରେ ପଡ଼ିଯାଇ, କଳ୍ପନାର ଜଗତକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ, ଏଠାରୁ ଆଉ ଅଶୁଦ୍ଧ କଳ୍ପନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ହେ ରାମ, ଅସତ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଭ୍ରାନ୍ତିରେ, ମନ ଏପରି କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ତୁଚ୍ଛତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ଅସତ୍ୟ ପ୍ରତି ମନର ଝୁକାଅ କମ୍ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ହଜାର ଦୋଷ ସହିତ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଭେତାଳ ସହିତ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ କାରଣେ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ; ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ମନୋବୃତ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ। ନିକଟ ବସ୍ତୁକୁ ଦୂର କରି, ଦୂର ବସ୍ତୁକୁ ନିକଟ କରି, ମନ ପକ୍ଷୀ ଛୁଆଁ ମାନେ ମଧ୍ୟ ଛୁଆଁ ପରି ଜନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉଲ୍ଲାସରେ ଫୁଦଡ଼ିଯାଏ। ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀର ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବୃତ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେଠି ଭୟହୀନରୁ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଭ୍ରମିତ ଯାତ୍ରୀ ଦୂରରୁ ଗଛକୁ ଦେଖି ଭୂତ ବୋଲି ଭାବେ। ଅଶୁଦ୍ଧିରେ ରଙ୍ଗା ମନ ବନ୍ଧୁରେ ଶତ୍ରୁତ୍ୱ ଦେଖେ; ମଦରେ ଆବୃତ ଜନ ଭୂମିକୁ ଘୂରୁଥିବା ଭାବେ ଦେଖେ। ଯେତେବେଳେ ମନ ବିପର୍ୟସ୍ତ ହୁଏ, ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ବିଜୁଳି ଉପଜେ; ଅମୃତ ମଧ୍ୟ ବିଷର ରୂପ ନେଇ ବିଷ ହୋଇଯାଏ। ବୃତ୍ତିରେ ରଙ୍ଗା ମନ ସହର ଓ ଗ୍ରାମ ତିଆରିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖେ, ଯଦ୍ୟପି ସେଠାରେ ସତ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ; ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନ ଅନୁଭବ କରେ। ଜୀବର ଭ୍ରାନ୍ତିର ଏକମାତ୍ର କାରଣ ହେଉଛି ମନର ଦୃଢ଼ ପ୍ରଭାବ; ଏହାକୁ ଦୃଢ଼ତାରେ ମୂଳସହିତ କାଟି ଦେବା ଉଚିତ। ପ୍ରଭାବର ଫାନ୍ଦରେ ପଡ଼ି, ମନ ହରିଣ ପରି ସଂସାର ଜଞ୍ଜାଳରେ ଅସହାୟ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଜୀବର ପ୍ରଭାବ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ଆଲୋକ ମେଘହୀନ ଆକାଶର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଦିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, ମନ ହିଁ ପୁରୁଷ, ଦେହ ନୁହେଁ; ଦେହ ଜଡ଼, କିନ୍ତୁ ମନ ନ ଜଡ଼, ନ ଅଜଡ଼—ଏହି ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି। ମନ ଯାହା କରେ, ହେ ରାମ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସତ୍ୟ ଭାବ; ମନ ଯାହା ତ୍ୟାଗ କରେ, ହେ ରାଘବ, ସେହି ତ୍ୟାଗ ସତ୍ୟ ଭାବ। ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ମନ ହିଁ; ପର୍ବତ ମନ, ଆକାଶ ମନ, ପୃଥିବୀ ମନ, ବାୟୁ ମନ, ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ମନ। ଯଦି ମନ କୌଣସି ବସ୍ତୁକୁ ନିଜ ଧାରଣା ସହିତ ଯୋଗ ନ ଦେଇଥାଏ, ତେବେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କଦାପି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଭାବେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ନାହିଁ। ମନ ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ; ଯାହାର ମନ ଏପରି କରେ, ସେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଦେହ ଭ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ, ସେ ଭ୍ରାନ୍ତ ନାହିଁ—ମୃତଦେହ ପରି।