ଏହି ଜଗତରେ ମହାନ ଋଷିଙ୍କୁ କହାଯାଉଛି—ମନୁଷ୍ୟର ଆସକ୍ତି ଓ ମୋହ କେମିତି ତାଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି ଦିଏ। ଯେପରି ଏକ ସାପ ଚାରମାର ନିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ସାପକୁ ତାହାର ଗୁହାରୁ ବାହାର କରେ, ଏହିପରି ଏକ ପ୍ରିୟା ନାରୀ ଚାହଲିରେ, ମନୁଷ୍ୟର ମନକୁ ଅନାୟାସରେ ଆକର୍ଷିତ କରି ତାହାକୁ ବାହାର କରିନେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ନାମକ ଶିକାରୀ, ଭୋଲାଭାଳା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଜାଲ ବିଛାଏ; ନାରୀମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ସେଇ ଫନ୍ଦା, ଯେଉଁଠାରେ ପୁରୁଷମାନେ ପକ୍ଷୀ ପରି ବନ୍ଧିଯାନ୍ତି। ମନର ହାତୀ, ଯାହା ଚଉଡ଼ା କଟି ଥିବା ନାରୀ ପାଇଁ ଆସକ୍ତିରେ ମତ୍ତ, ଏହି ଆସକ୍ତିର ଶୃଙ୍ଖଳରେ ମୂକ ପରି ବନ୍ଧିଯାଏ। ପୁରୁଷମାନେ ଜନ୍ମର ଚଉଆଳିରେ ଥିବା ମାଛ ପରି, କର୍ମର ଖାଳିରେ ଚଢ଼ିଯିବା, ନାରୀ ଏଠାରେ ଚାଲ ପିତା ଆଉ ଦୁଷ୍ପ୍ରବୃତ୍ତି ହେଉଛି ଛାନ୍ତି। ନାରୀମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବନ୍ଧନ, ଯେପରି ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ରସ୍ସି, ହାତୀ ପାଇଁ ଶୃଙ୍ଖଳ, କିମ୍ବା ପଦ୍ମ ପାଇଁ କଦଳି। ଏହି ଭୋଗର ଜଗତ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଓ ଅଦ୍ଭୁତ; ଏହାର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ନାରୀମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାଏ। ମୁଁ ଚାହେଁ ଯେ, ଏହି ନାରୀମାନଙ୍କୁ ଯେଉଁମାନେ ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଗୁଣର ରତ୍ନର ଦାନା ଭରିଥିବା ଶୂନ୍ୟ ପେଟି ଓ ଦୁଃଖର ଶୃଙ୍ଖଳ, ସେମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ସଦା ସ୍ୱାଧୀନ ରୁହିବି। ଏଠି ଅନେକ ଦେହ ଅଂଶ—ସ୍ତନ, ଚକ୍ଷୁ, କଟି, ଭୌ, ଏସବୁ କଣ ଉପକାରୀ? ଏଗୁଡ଼ିକ ସେମାନେ ମାନସିକ ଆକର୍ଷଣ ବଢ଼ାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ମାଂସ ଏବଂ ହାଡ଼, ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ଏଠି ମାଂସ, ରକ୍ତ, ହାଡ଼ ଅଛି; କିଛି ଦିନ ପରେ ଏହି ନାରୀ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ନଶ୍ୱର ହୋଇଯାଏ। ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କପାସ ଭଳି ମୃଦୁ ଭାବରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରାଯାଇଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଏବେ ପିତୃଲୋକରେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛି। ଯେ ମୁଖ ପ୍ରେମିକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତରୁଣ ଅଂକୁର ଅଧର ଓ ଗାଢ଼ ଆଳତାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇଥିଲା, ସେ ମୁଖ ଏବେ ଜଙ୍ଗଲରେ ଅବମୂଳ୍ୟିତ ହେଉଛି। ଚୁଲି ଶ୍ମଶାନ ଗଛରେ ବାଲଦ୍ଧିର ପିଛା ପରି ହୋଇଯାଏ; ହାଡ଼ ତାରା ପରି ଚମକି ମାଟିରେ ଛିଟିଯାଏ। ଧୂଳି ରକ୍ତକୁ ଶୋଷି ନେଉଛି, ମାଂସ ଭକ୍ଷକ ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଭୋଜନ କରୁଛନ୍ତି; ଅଗ୍ନି ତ୍ୱକ୍କୁ ଦଗ୍ଧ କରେ ଓ ପ୍ରାଣବାୟୁ ଆକାଶକୁ ଚାଲିଯାଏ। ଏହିଭଳି ଦେହର ନିକଟ ଭବିଷ୍ୟତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଲି, ତେବେ କାହିଁକି ତୁମେ ମୋହ ଆଗରେ ଧାଉଛ? ଏହି ଦେହ ପଞ୍ଚଭୂତର ମିଶ୍ରଣରୁ ତିଆରି, ସେଠାରେ କେବଳ ରସ ଅଛି—ଏହାକୁ ଚେତନାମୟ କିପରି ବୋଲିବି? ଚିନ୍ତା, ଆକାଙ୍କ୍ଷାକୁ ଅନୁସରି, ଏକ ବିଶାଳ ଶାଖା ପରି ବଢ଼ିଯାଏ, ଯାହାର ଫଳ ତୀତ ଓ ଖଟା। କେବେ କେବେ ମନ ଧନ ଉପରେ ଆସକ୍ତିରେ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଯାଏ, ଲୋଭରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ମୂଢ଼ତାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଏକ ମୃଗ ପରି ଯାହା ଦଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ। ଯୁବକ ଯଦି ନାରୀ ସହ ଭୋଗରେ ଲିନ୍ନ, ସେ ହାତୀ ପରି ନାରୀ ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗହ୍ୱରରେ ହାତୀ ଫସିଯାଏ। ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ନାରୀ ଅଛି, ସେ ଭୋଗ ଚାହିଁଥାଏ; ଯାହାଙ୍କ ପାଖରେ ନାରୀ ନାହିଁ, ସେ ଭୋଗର ଅଧିକାରୀ ନୁହେଁ। ନାରୀକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଜଗତକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ; ଜଗତକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ସଂତୋଷ ମିଳେ। ମୁଁ ଏହି ଅସ୍ଥାୟୀ ଭୋଗରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରେ ନାହିଁ; କଠିନ ଭୋଗ ଓ ମଧୁମକ୍ଷିକାର କ୍ଷଣିକ ଆନନ୍ଦ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ। ମୁଁ ମୃତ୍ୟୁ, ରୋଗ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଭୟରେ, ପ୍ରୟାସରେ ଅରଣ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରି ଆନନ୍ଦ ପାଉଛି। ବାଲ୍ୟାବସ୍ଥା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଯୁବାବସ୍ଥା ଏହାକୁ ଶୋଷି ନେଉଛି, ତା’ପରେ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ; ଦେଖ, କେତେ ନିର୍ଦୟ ଭାବରେ ଏହି ଅବସ୍ଥାଗୁଡ଼ିକ ଏକାଉପରେ ଏକ ଆସେ। ଯେପରି ପାଳି ରେ ପଦ୍ମକୁ ମରାଇଦେଉଛି, କିମ୍ବା ଝଡ଼ ଶରତ୍ କୁମୁଦ ମେଘକୁ ଚିରିଦେଉଛି, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଶୋଷି ନେଉଛି, ଏକ ନଦୀ କୂଳର ଗଛକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଛି। ନାରୀମାନେ ବୃଦ୍ଧ ଓ ଦେହ ଶୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯିବା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ହାତୀ ପରି ଦେଖନ୍ତି, କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଧରିବାବେଳେ, ଶ୍ୱାସକଷ୍ଟ ଓ ଦୁର୍ବଳତା ଆସିଥିବାବେଳେ, ଜ୍ଞାନ ଚାଲିଯାଏ, ଯେପରି ହାରିଥିବା ସହପତ୍ନୀ ଛାଡ଼ିଯାଏ। ଦାସ, ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ, ଆତ୍ମୀୟ, ମିତ୍ରମାନେ ବୃଦ୍ଧ ଓ କ୍ଷୀଣ ଲୋକକୁ ପାଗଳ ପରି ହସନ୍ତି। ଅବିବେକୀ, ବୃଦ୍ଧ, ଦୁଃଖୀ, ଗୁଣ ଓ ଶକ୍ତିରହିତ ଲୋକକୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଏଭଳି ଆକ୍ରମଣ କରେ, ଯେପରି ଗିଧ ଦୀର୍ଘଦିନ ଥିବା ଗଛକୁ ଆସି ଉପରେ ବସିଯାଏ। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ବଢ଼ିଯାଏ, ଏହା ଦୁଃଖ ଓ ଦୋଷରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ହୃଦୟରେ ଜ୍ୱାଳା ଦେଇଥାଏ, ଏହା ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର ଏକମାତ୍ର ସାଥୀ। ଏହି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ମୁଁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ କଣ କରିବି? ଦୁର୍ଦ୍ଦମ ଭୟ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ବଢ଼ିଯାଏ। "ମୁଁ କିଏ, ଏମିତି ଦୟନୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ? କଣ କରୁଛି, କିପରି ଅଛି?"—ଏଭଳି ନିରାଶା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ହୃଦୟରେ ଉପଜେ। ଖାଦ୍ୟ ଦେଖି ମନ ଉତ୍ସାହିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଉପଭୋଗ କରିପାରେ ନାହିଁ; ଶକ୍ତି ନଥିବାରୁ ହୃଦୟ ଜ୍ୱଳିଯାଏ। ଯେପରି ଜରା ଦେହର ଗଛ ଉପରେ ବସି, ଖଖି ଓ କୁହୁକୁହା ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା କୁଅଁ ମାଛ ଦେହକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ତେଣୁ ଏହିଭଳି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେହକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଏହି ଦେହର ଉପରେ ଅନ୍ଧକାର ପ୍ରେମରେ ମୁହଁ ଲାଗିଥିବା ଘୁଅଁ ପରି ମୃତ୍ୟୁ ଆସୁଛି, ଏହା ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଦେଖିଲେ ତୁରନ୍ତ ଆଗେଇଯାଏ। ଯେପରି ସନ୍ଧ୍ୟା ଆସିଲେ ଅନ୍ଧକାର ପଛକୁ ଧାଏ, ସେପରି ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସିଲେ ମୃତ୍ୟୁ ପଛକୁ ଧାଏ। ଦୂରରୁ ଦେହର ଗଛ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଫୁଲରେ ଶୋଭିତ ଦେଖିଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ମଧୁମକ୍ଷିକା ତୁରନ୍ତ ଆସି ପୁରୁଷକୁ ଆକ୍ରମଣ କରେ। ଏକ ଶୂନ୍ୟ ସହର, ଶାଖା ଛେଦିତ ଗଛ, ବର୍ଷା ନଥିବା ଭୂମି ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ଛିଣ୍ଡିଯାଇଥିବା ଦେହ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।