ସେ ସମୟରେ, ସେଠାରେ, ଏତେ ଦୁଃଖଦ ଏବଂ ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତିରେ, ଏକ ଭୟାନକ ଯୁଗର ଶେଷରେ, ତୀବ୍ର ତାପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟାଳୁ ହୋଇଥିଲା। ଏହି ଦୁଃଖ ଓ ଅସହ୍ୟ ଅବସ୍ଥାରେ, କିଛି ଲୋକେ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ, ବନ୍ଧୁ ଓ ପରିବାରକୁ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ଆକାଶରୁ ମେଘ ଛିଟିଯାଏ। କିଛି ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଶରୀର, ଅଙ୍ଗ, ପୁଅ, ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ନିକଟ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ସହିତ ସେଠାରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିଲେ, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛ କଟି ପକାଇ ଦିଆଯାଏ। କିଛି ଲୋକେ ଘର ଛାଡିବା ସମୟରେ ଜନ୍ତୁ-ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଖାଇ ଦିଆଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଚିଲି ଚଢ଼ା ଚିକୁଟି ପକେଇ ନେଉଛି। କିଛି ଲୋକେ ପୋଡ଼ୁଥିବା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିଛି ଲୋକ ପାହାଡ଼ରୁ ଗଡ଼ି ପଡ଼ୁଥିବା ପାଥର ପରି ଖାଇଯାଉଥିଲେ। ମୁଁ ମୋର ବାନ୍ଧବ, ଶ୍ୱଶୁର ଓ ନିଜ ଲୋକମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ନେଇ ବହୁତ କଷ୍ଟରେ ସେ ଦେଶ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଯାଇଥିଲି। ଅଗ୍ନି, ବାତାସ, ପାଳେଇଥିବା ପାଳକ ଓ ମୃଗପଶୁମାନଙ୍କୁ ଏଡ଼ାଇ, ମୁଁ ମୋର ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ମୃତ୍ୟୁ ଭୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ପଳାଇଯିବାରେ ସକ୍ଷମ ହୋଇଥିଲି। ସେ ଦେଶର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏକ ତାଳ ଗଛ ତଳେ, ମୁଁ ମୋର ଶିଶୁମାନଙ୍କୁ ମୋର ମଣ୍ଡ ଉପରୁ ନମାଇ ରଖିଲି, ମନେ ହେଉଥିଲା ଯେପରି ଦୁଃଖର ଭାରକୁ କେହି ତଳେ ରଖିଦେଉଛନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ସଂଘର୍ଷରେ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ମୁଁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୟିତ ଅବସ୍ଥାରେ ବସିଲି, ଏକ ଜଳବିହୀନ ପଦ୍ମ ଯେପରି ତାପରେ ଶୁଷ୍କ ହୋଇଯାଏ। ତାଳ ଗଛ ତଳେ ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ କନ୍ୟା ଛାୟାରେ ଶୁଇଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ଶିଶୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ମୋର ଏକ ପୁଅ ଥୁତ୍ଥକା ମୋ ପାଖରେ ଦଢ଼ି ଥିଲେ; ସେ ଆମ ସବୁଠାରୁ ଛୋଟ, ଅତି ପ୍ରିୟ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍। ସେ ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟ ଓ ଅଂଶୁଭରା ଚକ୍ଷୁ ସହ ମୋତେ କହିଲେ: "ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ମାଂସ ଦିଅ, ଏବଂ ରକ୍ତ ପିଇବାକୁ ଦିଅ।" ପୁଣିପୁଣି ସେ ଏହି ଅନୁରୋଧ କରୁଥିଲେ, ଭୋକରେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଇଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁଣିପୁଣି କହିଲି: "ପୁଅ, ଏଠାରେ ମାଂସ ନାହିଁ।" କିନ୍ତୁ ସେ ମୂର୍ଖତାରେ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ: "ତୁମ ଶରୀରରୁ ମାଂସ ଦିଅ।" ପ୍ରେମ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅତିଭାରିତ ହୋଇ, ମୁଁ କହିଲି: "ପୁଅ, ମୋର ପକା ମାଂସ ଖାଅ।" ସେ ଏହାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ପୁଣି କହିଲେ: "ମୋତେ ତୁମ ମାଂସ ଦିଅ," ଏବଂ ଶକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇ, ଅଂଗ ଶିଥିଲା ହୋଇ, ସେ ମୋର ମାଂସ ଖାଇଲେ। ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ଆଶାରେ, ପ୍ରେମ ଓ ଦୟାରେ ମୁହଁ ହୋଇ, ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ଉଠିଲି ଓ ମୋର ପୁଅ ପାଇଁ, ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁ ସୀମାରେ ଥିଲେ, କଣ୍ଡ ଆଣି ଏକ ଚିତା ତିଆରି କଲି। ଏହି ଚିତାରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଯିବା ସହିତ, ତାର ଶିଖା ଉପରକୁ ଲପକୁଥିଲା, ଏବଂ ମୁଁ ମୋର ଶରୀର ଦେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଥିଲି। ଏହି ସମୟରେ, ମୋର ଝିଅ କହିଲେ: "ତୁମେ ଏହି ଚିତାରେ ପଡ଼ିବାବେଳେ, ତୁମ ମାଂସ ଖଣ୍ଡଖଣ୍ଡ କରି ଖାଇବାକୁ ପଡ଼ିବ।" ଏଭଳି କହି, ମୁଁ ଚିତାରେ ପଡ଼ିବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ, ଏହି ସିଂହାସନରୁ ହଠାତ୍ ଲୁଢ଼ି ପଡ଼ିଲି, ରାଜନ। ଏହା ପରେ, ଢୋଲ ଓ ଜୟଧ୍ୱନିର ଶବ୍ଦରେ ଘିରି, ମୁଁ ହଠାତ୍ ସଚେତନ ହେଲି, ମୋର ଅନୁଭୂତି ଓ ଜ୍ଞାନ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଏଭଳି ଭାବେ, ଶମ୍ବରିକଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ, ମୁଁ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଥିଲି, ଯେପରି ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନରେ ଢାକିଯାଏ ଓ ଅନେକ ପରିସ୍ଥିତି ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି ମୁଁ ମୋର କଥା ତୁମକୁ କହିଲି, ଯେପରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଏକ ଯୁଗର ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖର କଥା କହିଥିଲେ। ଏଭଳି କହିବା ପରେ, ମହାନ୍ୟ ରାଜା ଲବଣଙ୍କ କଥା ଶେଷ ହେଉଥିଲା, ଶମ୍ବରିକ ସେଠାରୁ ହଠାତ୍ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ସେଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରିଯାଇ, ଲୋଟସ ପତ୍ର ପରି ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ ଦେଇ ଏହିପରି କହିଲେ: "ହାଁ, କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏହି ମାୟା! ଏହି ଶମ୍ବରିକ କିଏ? ସେ କେଉଁଠି ଚାଲିଗଲେ?" "ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଚିତ୍ର ଓ ବିସ୍ତୃତ; ଏହି ମାୟା ଦେଖି ସଚେତନ ମନ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ରାଜା, ଯିଏ ଜଗତର କଥା ଜାଣନ୍ତି—ସେ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି? ଏବଂ ସେଇ ମହା ଭ୍ରମ କେଉଁଠି, ଯାହା ସାଧାରଣ ମନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ?" "ଏହି ଶମ୍ବରିକ ଉତ୍ପନ୍ନ ମାୟା, ମନର ଭ୍ରମ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଶମ୍ବରିକମାନେ ସବୁବେଳେ ଲାଭ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ସେମାନେ ଧନ ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାନ୍ତି ନାହିଁ; ଏଭଳି ଆମେ ସନ୍ଦେହର ଝୁଲାରେ ଦୋଳିତ ହେଉଛୁ।" "ହେ ରାମ, ସେ ସମୟରେ ମୁଁ ସେ ଆସନରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲି; ଯାହା ଦେଖିଲି, ସେଟି ମୋର ନିଜ ଅନୁଭୂତି, ଅନ୍ୟରୁ ଶୁଣି ନୁହେଁ।" "ତୁମ ମନ, ଯାହା କଳ୍ପନାରେ ବଢ଼ିଯାଇଛି, ତାହାକୁ ଶାନ୍ତିରେ ନେଇଯାଅ, ହେ ମହାତ୍ମା; ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଶାନ୍ତି ପାଇବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଧ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବ।" "ଆରମ୍ଭରେ, ଏକ ଅତିନିମିତ୍ତ କାରଣରୁ, ଚେତନା ବିଷୟ-ବିଷୟୀ ଭାବରେ ପଡ଼ି, ଆକଳ୍ପନାର ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥାଏ, ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଅଶୁଭ କଳ୍ପନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।" "ନିଶ୍ଚୟ, ହେ ରାମ, ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ି, ମନ ଏପରି ଚଳନ୍ତି, ଏହି ଘନ ମାୟାରେ ନିଜକୁ ଅତି ନିଚ୍ଚିନ୍ତ ଭାବରେ ରଖି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଅବସ୍ଥାନ କରେ।" "ମନର ଅସତ୍ୟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ପ୍ରସାରିତ ହୋଇ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଆଣେ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଭେତାଳ ସହ ଖେଳେ।" "ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଯଥାର୍ଥ ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ଉପଜାଇ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଦିଏ; ଶୁଦ୍ଧ ମନ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ।" "ନିକଟକୁ ଦୂର କରେ, ଦୂରକୁ ନିକଟ କରେ, ମନ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏପରି ଦୌଡ଼େ, ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଛୋଟ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଖେଳେ।" "ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନେ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଭରିଯାଇଛି, ସେ ଭୟହୀନରୁ ଭୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ; ଦୂରରୁ ଭ୍ରମିତ ଯାତ୍ରୀ ଗଛକୁ ଭୂତ ଭାବେ ଦେଖେ।