ଏଠାରେ ସମୟ ବିତିବା ସହିତ, ମୋର ଜୀବନ ବୟସର ଭାରରେ କ୍ଷୀଣ ହେଉଛି। ମୋର କେଶ ଧଳା ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ହିମେ ଢାକିଥିବା ତୃଣ, ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ଏବଂ କ୍ଷୟାଶୀ, ଯେପରି ଶିତଳ ତୃଣରେ ତରଳ ଥିବା ପରି। ଏଠି କର୍ମର ବାତ୍ୟାରେ ଆମର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ଏପଟେ ସେପଟେ ଉଡ଼ିଯାଏ, କେବେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଜଳାଶୟରେ, କେବେ ମଲିନ ଜଳରେ; ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଗୁଛ ଭଳି ଏକ ଏକ କରି ଖସିଯାଏ। ଯେପରି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରରେ ବାଣ ଏକଠା ହୁଏ, ସେପରି ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା, ବିକଳ୍ପ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନିରନ୍ତର ଆସିଯାଏ ଓ ଯାଏ। ମନ ମୃଗମାୟାର ଭ୍ରମରେ ଚଞ୍ଚଳ, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଚଞ୍ଚଳ ଭାବ ଉଠେ। ଚିନ୍ତାର ଚକ୍ର ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ଅନ୍ତଃକରଣର ଅସ୍ପଷ୍ଟତାରେ ଘୁରୁଛି, ସମୟର ସାଗରରେ ଘୃଣିତ ତୃଣ ଭଳି ଉଠୁଛି। ମୁଁ ଏଠି ଏପରି ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଗାଁଢ଼ିରେ ଘାଉ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଥିବା ପୋକା, କିମ୍ବା ଦୁଇଟି ପାଦ ଥିବା ଗଧା, କିମ୍ବା ଏକ ଗାଁକୁ ଆଶ୍ରୟ କରୁଥିବା ଅଭାଗା। ମୋର ରାଜ୍ୟ ଭୁଲିଯାଇଛି, ମୁଁ ଏପରି ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାରେ ପଡ଼ିଛି, ଯେପରି ଗଭୀର ଜ୍ୱରରେ ମୃତ ଦେହ, କିମ୍ବା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ପଖା ଥିବା ପକ୍ଷୀ ପାହାଡ଼ ଉପରେ। ଏହା ହେଉଛି ଯେପରି ବିଶ୍ୱର ଏକ ଯୁଗ ଶେଷ ହେବା, କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହେବା, ଶୁଷ୍କ ଗଛ ଉପରେ ବିଜୁଳି ଆଘାତ, କିମ୍ବା ତଟରେ ତରଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା। ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥା ଆସିଲା। ଭିନ୍ଧ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳ ଏବେ ଶୂନ୍ୟ ଓ ଭୟଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁର ଗୋଲାକ ଭିତରେ ପଡ଼ିଲା, ଖାଦ୍ୟ, ତୃଣ, ପତ୍ର କିମ୍ବା ପାଣି କିଛି ନାହିଁ। ମେଘ ଚାଲିଗଲା, ବର୍ଷା ନ ହେଲା, ବାୟୁ ଅଗ୍ନିର ଛାଇଁ ଓ ରାଖ ଉଠାଏ। ବନରେ ପତ୍ର ଶୁଷ୍କ ଓ ଜଳିଯାଇଛି, ଉଦ୍ୟାନ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ଦୀର୍ଘଦିନ ଛାଡ଼ିଦିଆଯାଇଛି। ଏକ ଭୟାନକ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଅଗ୍ନି ଉଠିଲା, ସମସ୍ତ କୁଞ୍ଜ ଶୁଷ୍କ କରିଦେଲା, କେବଳ ରାଖ ଓ ତୃଣର ଅବଶେଷ ରହିଲା। ଦେହଗୁଡ଼ିକ ଧୂଳିରେ ଢାକିଗଲା, ସମସ୍ତେ ଅନ୍ନବିହୀନ ଭାବରେ ଦୁଃଖିତ; ଭୂମି ଖାଦ୍ୟ, ତୃଣ ଓ ପାଣି ବିନା, ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ରରେ ଆବୃତ। ଏଠି ମହିଷ ମୃଗମାୟା ଓ ବାଲୁକାରେ ଡୁବିଯାଉଛନ୍ତି, ବାୟୁ ବାଲୁକା ତୁଳିଉଠେ, ମେଘ ଆକାଶ ଢାକିଦେଇଛି। ଲୋକମାନେ କେବଳ ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବାକୁ ଆସା କରୁଛନ୍ତି, ତିବ୍ର ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଶୁଷ୍କ। ଭୟାନକ ଭୁଖରେ କେହି ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଖାଇ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, କେହି ଆତ୍ମାନ୍ତର ଅଂଗ ଚବାଇ ଦେଲେ, ଦନ୍ତ ଗହୀର ଭାବରେ ଗାଢ଼ିଗଲା। ଏଠି ମାଁ, ପୁଅ, ବାପା ସମସ୍ତେ ଏକଠା, ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଧରିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ଶ୍ୟାମ ଚିଲିକା ଚିଲିକା ଦେଖି ବଡ଼ ଗିଧ ଗଳା ଗର୍ଜନରେ ସେମାନେ ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି। ଭୂମି ରକ୍ତରେ ଭିଜିଯାଏ, ଜନ୍ତୁମାନେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କରିଛନ୍ତି, ମଦୋନ୍ମତ ହାତୀମାନେ ସିଂହର ଭୟରେ ଦୁଃଖିତ ଓ ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି। ସିଂହମାନେ ମୃଗକୁ ଏକ ଗିଳିରେ ଖାଇଯାଉଛନ୍ତି, ଲୋକେ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ମାରୁଛନ୍ତି, ଯେପରି ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧରେ ଯୋଦ୍ଧା। ଗଛ ଶୁଷ୍କ ଓ ଜଳିଯାଇଛି, ତାଙ୍କର ତଣ୍ଡ ଅଗ୍ନିରେ କଳା ହୋଇଯାଇଛି, ଆକାଶ ଧୂଳିରେ ଢାକିଯାଇଛି; ଭୂମି ରକ୍ତ ଚାଟିଥିବା ବିଲାଇ ଲାଗି ଲାଲ ହୋଇଯାଇଛି। ଅଗ୍ନିର ତାପରେ ବନର ବାୟୁ ଗର୍ଜନ କରୁଛି, ଦଗ୍ଧ ଅଗ୍ନିର ଗୁଛି ଯେଉଁଠିସବୁ ଜଙ୍ଗଲ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗରେ ଭରିଯାଇଛି। ସାପର ଜଳିଯାଇଥିବା ଗୁହାରୁ ଧୂଆଁ ଓ ମାଂସ ଗୁଛ ଉଠୁଛି, ଆକାଶ ଅଗ୍ନିର ଲାଲ ରେଖାରେ ଢାକିଯାଇଛି। ବାୟୁ ଧୂଳିର ତୁଣ୍ଡ ଉଠାଏ, ଶିଶୁମାନଙ୍କର କ୍ରନ୍ଦନ ଏବଂ ପୁରୁଷମାନଙ୍କ ଆତ୍ମାର୍ତ୍ତନ ମିଶିଯାଏ। ଏଠି ଏକ ବଡ଼ ମୃତଦେହ, ଯାହାର ଦନ୍ତ ଲୋକମାନେ ଉଖାଡ଼ିଦେଇଛନ୍ତି, ମାଂସ ରକ୍ତ ଲାଗିଥିବା ଆଙ୍ଗୁଠିରେ ଖାଇଯାଉଛି। ଧୂଆଁରେ ଚାଉଁଥିବା ଦେହ, ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଓ ଲତା ଶବ୍ଦରେ ହଳଦିଆ, ଭୟଙ୍କର ଗିଧ ଚକ୍ରାକାରେ ଘୁରୁଛି, ମେଘ ମାନେ ଆକାଶରେ ଚାଲିଯାଉଛି। ଅଂଗ ଏକାଉଁଠି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଛିଁଡ଼ିଦେଲେ, ସ୍ଥାନ ଭୟରେ ଭରିଯାଇଛି, ଅଗ୍ନିର ଦହନରେ ହୃଦୟ ଓ ଉଦର ଚିରିଯାଉଛି। ଭୟାନକ ଅଗ୍ନି, ବାୟୁର ଗର୍ଜନରେ ଉଠିଯାଏ, ଗଛ ଜଳିଯାଉଛି, ଭୟଭୀତ ସାପ ଫୁଁସିଉଠନ୍ତି। ଏହି ଅଞ୍ଚଳ ଶୁଷ୍କ ଓ ଖାଲି, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଧ୍ୱଂସରେ ପହଞ୍ଚି, ଯେପରି ଦ୍ୱାଦଶ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଭୂମି। ଜଙ୍ଗଲ ଅଗ୍ନିରେ ତଳିଯାଇଛି, ବାୟୁ ସବୁ କିଛି ଉଠାଏ, ଏହା ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଜଳିଥିବା ରଙ୍ଗ ଭଳି ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଭୟାନକ ଅବସ୍ଥାରେ, ଏକ ଯୁଗ ଶେଷ ଭଳି, ତାପ ଅତ୍ୟଧିକ ଥିଲା। କେହି ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଦେଶକୁ ଚାଲିଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଶରତ୍କାଳରେ ମେଘ ଆକାଶରୁ ଚିଁଡ଼ିଯାଏ। କେହି ତାଙ୍କର ଦେହ, ପରିବାର, ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ନିକଟଜନ ସହିତ ଏଠି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ, ଯେପରି ଜଙ୍ଗଲରେ ଗଛ କାଟିଯାଏ। କେହି ଘର ଛାଡ଼ିବା ସମୟରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଯାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଚଢ଼ା ପକ୍ଷୀ ଶିଶୁ ଚିଲିକା ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ। କେହି ଦଗ୍ଧ ଅଗ୍ନିରେ ପକ୍ଷୀ ଭଳି ପଡ଼ିଗଲେ, କେହି ପାହାଡ଼ରୁ ଗଡ଼ିପଡ଼ି ଶିଳା ଭଳି ତଳକୁ ଗଲେ। ମୁଁ, ମୋର ବନ୍ଧୁ, ଶ୍ୱଶୁର ଓ ନିଜ ପରିଜନମାନେ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଏଠିଠାରୁ ବଡ଼ କଷ୍ଟରେ ପଳାଇଅସିଲି। ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ରକ୍ଷକ ଓ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀକୁ ଏଡ଼ାଇ, ମୃତ୍ୟୁର ଭୟଂକର ଆତଙ୍କରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଲି, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ଚାଲିଅସିଲି। ସେଇ ଦେଶର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏକ ତାଡ଼ ଗଛ ତଳେ, ମୁଁ ମୋର ସନ୍ତାନମାନେ କନ୍ଧରୁ ନମାଇଲି, ଯେପରି ଦୁଃଖର ଭାରକୁ ଅପସାରଣ କରିଲି। ଦୀର୍ଘ କଷ୍ଟରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ନରକରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଥିବା ଭଳି, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳ ହୀନ ପଦ୍ମ ଭଳି ଶୁଷ୍କ ହେଇ ବିଶ୍ରାମ କରିଥିଲି। ସେଠି, ଏହି ତାଡ଼ ଗଛ ତଳେ, ଏକ ଚଣ୍ଡାଳ କନ୍ୟା ଶୀତଳ ଛାୟାରେ ଶୁଇଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ଦୁଇ ସନ୍ତାନ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ରହିଥିଲେ।