ସେଇ ଦିନ ମୁଁ ଏମିତି ଏକ ଅପୂର୍ବ ଅଜଣା ଅଞ୍ଚଳକୁ ପହଁଚିଲି, ଯେଉଁଠି ଦ୍ୱିତୀୟ ଆକାଶ ବା ଅଷ୍ଟମ ସାଗର ବା ପଞ୍ଚମ ସମୁଦ୍ର ପରି ଏକ ବିରାଟ ଶୂନ୍ୟତା ଓ ଶୁଷ୍କତା ବ୍ୟାପିଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାନଟି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନ ପରି ବିସ୍ତୃତ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ରାଗ ପରି ତୀବ୍ର ଓ ଅସ୍ଥିର ଥିଲା; ଏଠାରେ କେହି ମାନବ ଚରଣ ପଡ଼ିନଥିଲେ, ଏବଂ କେବେ ଘାସ କିମ୍ବା ଅଙ୍କୁର ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲା। ଏହି ବିରାଟ ଅରଣ୍ୟକୁ ଛୁଇଁଥିବା ବେଳେ, ମୋର ମନ ଏତେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇପଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଜଣେ ଦୁଃଖିତା ନାରୀ ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ; ଏଠାରେ ଖାଦ୍ୟ, ଫଳ କିମ୍ବା ପରିଜନ କୌଣସି ଥିଲେ ନାହିଁ। ଏମିତି ଏକ ମରୁଭୂମିର ମାୟା ଓ ଜଳମୃଗମରୀଚିକାରେ ଭରିଯାଇଥିବା ଦିଗ୍ବଳୟରେ, ମୁଁ ଅନ୍ଧକାର ଦିନଟି କ୍ଷୀଣ ହୋଇ କାଟିଲି। ସେଠାରୁ ବାହାରିବା ପାଇଁ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ ଓ ଶ୍ରମ ସହିଲି, ଯେପରି ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂସାରର ଶୂନ୍ୟତା ଉପରେ ଚାଲିଯାଉଛନ୍ତି। ଏହି ଦିନଟି କାଟି, ମୁଁ ଏକ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ପହଁଚିଲି, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ଆକାଶ ଚାଲି, ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ଯାଏ। ସେଠାରେ ଜମ୍ବୁ ଓ କଦମବ ଗଛ ତଳେ ପକ୍ଷୀମାନେ ଉଲ୍ଲାସରେ କୁହୁକୁହୁ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି ଯାତ୍ରୀମାନେ ସଙ୍ଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ କଥା ହୁଏ। ଭୂମିରେ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟ ଘାସ ଚିରିନଥିବା ଶାରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଚଞ୍ଚଳ ଭାଗ୍ୟର ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ହୃଦୟର ଅସ୍ଥାୟୀ ସୁଖ। ପୂର୍ବ ଅରଣ୍ୟ ଚାପେଖୁ ଏଠା କିଛି ଉତ୍ତମ ଲାଗିଲା; କାରଣ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ରୋଗ ମୃତ୍ୟୁର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖ ଠାରୁ କମ୍ ଭୟଙ୍କର। ଏଠାରେ ମୁଁ ଜମ୍ବୀର ଗଛ ତଳକୁ ପହଁଚିଲି, ଯେପରି ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକମାତ୍ର ସାଗର ଉପରେ ଏକା ଭ୍ରମଣ କରି, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଆନ୍ତି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଏକ ଲତାକୁ ଧରିଲି, ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ପାହାଡ଼ କଳା ମେଘକୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରେ। ମୁଁ ଏହି ଲତାରେ ଝୁଲୁଥିବା ସମୟରେ, ମୋର ଘୋଡ଼ା ଚାଲିଗଲା, ଯେପରି ପାପୀ କର୍ମ ଗଙ୍ଗାରେ ଶରଣ ନେଲେ ଛାଡ଼ିଯାଏ। ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ କଳ୍ପବୃକ୍ଷ ତଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ ତଳେ ବିଶ୍ରାମ ନେଇଥିବା ପରି ବିଶ୍ରାମ କଲି। ସେଇପରି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକିକ କ୍ଲେଶ ନେଇ ପଶ୍ଚିମ ପାହାଡ଼ର ଢାଲାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କଲି। ଦେଖିଲି, ଯେପରି ବିଶ୍ୱ ଧୀରେ ଧୀରେ ରାତିର ଅନ୍ଧକାରରେ ଆବୃତ ହେଉଥିଲା, ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ରାତିର କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା। ଏହି କ୍ଷୀଣ ଘାସ ତଳର ଏକ ଖାଲି ଗହ୍ୱରେ, ମୁଁ ଏକ ପକ୍ଷୀ ନିଜ ଘୋସାକୁ ଯେପରି ଲୁଚିଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ଓ ମନରେ ଏକଦମ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ ଲୁଚି ରହିଲି। ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟରେ ବିବେକ ହରାଇଯିବା, ଆଶା ଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ ସ୍ମୃତି ମ୍ଲାନ ହେଉଥିବା ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ମୁଁ ଏକ ଅନ୍ଧକାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡ଼ିଥିବା ବା ଦାସତ୍ୱରେ ବିକ୍ରୟ ହୋଇଥିବା ଦୁଃଖିତ ମନୁଷ୍ୟ ପରି ହେଇପଡ଼ିଲି। ଏଠାରେ ମୋତେ ମୋହରେ ଡୁବାଇ ଏକ ରାତି, ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଏକମାତ୍ର ସାଗରରେ ବହିଯିବା ପରି, ଏକ ଯୁଗ ପରି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଲା। ଏ ସମୟରେ ମୁଁ ନ ଅନ୍ଧାଇଲି, ନ ଉଠିଲି, ନ ଖାଇଲି; ମୋର ଦୁଃଖର ଭାର ବହିବା ସହିତ ଏହି ରାତି କେବଳ କାଟିଗଲା। ନିଦ୍ରାହୀନ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ପତ୍ରମାନେ ଯେପରି କମ୍ପିତ ହୁଏ, ସେପରି ମୋ ଦୁଃଖର ଅତିରିକ୍ତ ଦୀର୍ଘତାରେ ଏହି ରାତି କଟିଗଲା। ତାପରେ, ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ଧକାର ଧାରା ତାରା ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ସହ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଏବଂ ମୋର ମୁଁହ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଶୁକ୍ଳିତ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଇଯିଲା, ସେତେବେଳେ ଜଙ୍ଗଲର ଶିଆଳମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା ଶବ୍ଦ ଶାନ୍ତ ହେଲା, ଏବଂ ଶୀତରେ କ୍ଷୁଦ୍ର ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦାନ୍ତ କଢ଼ୁଥିବା ଶବ୍ଦ ମଧ୍ୟ ଅଲପ ହେଲା। ସକାଳେ ମୁଁ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଦେଖିଲି, ଯେଉଁଠି ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଉଥିଲା, ଯେପରି ମଦ ପିଇ ହସୁଥିବା ଅନୁଭବ ହୁଏ, ଏବଂ ସେ ମୋତେ ନିଜ ମନରେ ଡୁବିଥିବାକୁ ଦେଖି ହସୁଥିଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ, ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଆକାଶ ଦ୍ୱାର ଦିଗରେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ଦେଖିଲି, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ବା ଦରିଦ୍ରଙ୍କୁ ସୁଉପଲବ୍ଧ ସୁନା ଦେଖାଯାଏ। ତାପରେ ମୁଁ ଉଠି, ମୋର ଢାଲକୁ ଆଘାତ କଲି, ଯେପରି ଗୋଧୂଳିର ନୃତ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଜଣେ ହାତୀ ଚର୍ମ ଉପରେ ଛଡ଼ି ମାଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ମୁଁ ଚାଲିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲି, ଯେପରି କାଳ ସଂସାର ଗୃହ ମଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଏ, ଏହାର ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିନାଶ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୁଏ। ସେଠାରେ, ସେହି ପୁରୁଣା, ଶୂନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ କୌଣସି ଜୀବନ ଚିହ୍ନ ଦେଖିଲି ନାହିଁ—ଯେପରି ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତିର ଦେହରେ କେବଳ ଅଳ୍ପ ଧର୍ମ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ। କେବଳ ପକ୍ଷୀମାନେ, ଭୟ ଓ ଅସ୍ଥିରତା ବିନା, ତାଙ୍କର cīcī ଓ kūcī ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲେ ଓ ଚାଲିଯାଉଥିଲେ। ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଠ ଅଂଶ ଆକାଶ ଚଢ଼ିଯିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ଲତାମାନେ କିଛି ତରଳ ତାଜା ଜଳରେ ଧୋଇଯିବା ପରି ଦେଖିଲି, କେବଳ ଅଳ୍ପ ଶୁଷ୍କ ତୁଷାର ତାଙ୍କ ଉପରେ ରହିଥିଲା। ଏହିପରି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିବା ବେଳେ, ମୁଁ ଏକ ଜୁବତୀକୁ ଦେଖିଲି, ଯିଏ ଚାଉଳ ବୋହିଥିଲେ ଓ ହାତରେ ସୁନା ଘଡ଼ା ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ ଧରିଥିଲେ, ଯେପରି ମାଧବୀ ରାକ୍ଷସ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଇଛନ୍ତି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଗଲି, ତାଙ୍କ ଅନ୍ୟ ଚର୍ମ, ତିନିଟି ତାରା ଦୃଷ୍ଟି, ଧୂସର ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧିଥିଲେ—ଏହା ମୁଁହୁଁ ରାତିକୁ ଚନ୍ଦ୍ର ନିକଟରେ ଯାଏ ପରି। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲି: "ଏ ଝିଅ, ଏ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ତୁରନ୍ତ ଖାଦ୍ୟ ଦେଅ; ପୀଡ଼ିତଙ୍କ ଦୁଃଖ ଦୂର କଲେ ଶ୍ରୀ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ। ମୋ ଭିତରେ ଏହି ଭୁଖ ଏମିତି ଦଗ୍ଧ କରୁଛି, ଯେପରି ପୁରୁଣା ଗଛର ଗହ୍ୱରରେ ଏକ କଳା ସାପ ଗୁଞ୍ଜାଇଁ ଥାଏ।" ମୁଁ ଅନୁରୋଧ କରିଲି ବି, ସେ ମୋତେ କିଛି ଦେଲେ ନାହିଁ; ଯେପରି ଧନ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରେ ମିଳେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଭାଗ୍ୟ ଦେଇଥାଏ।