ଓ ରାମ, ମନ ଏପରି ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚିତ୍ତ ଯାହା ତୁରନ୍ତ ଥିବାକୁ ଅଥିବା କରିଦେଇପାରେ, ଏବଂ ଅଥିବାକୁ ଥିବା କରିଦେଇପାରେ; ଏହି ମନ ନିଜେ ଯେଉଁ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, ସେଗୁଡିକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଯେପରି ନିଜ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଅନୁଯାୟୀ ବସ୍ତୁଗୁଡିକୁ ଧରିଥାଏ, ସେହିପରି ହାତ, ପା, ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ମନର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରନ୍ତି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁ କି ମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ରୂପେ ହୁଏ, ତାହା ଏତେ ଶୀଘ୍ର ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଲତାକୁ ଯଦି ଜଳ ଦିଆଯାଏ, ସେଠାରେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଆସିଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଶିଶୁ ଘରେ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଖେଳନା ତିଆରି କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରକୁ ତିଆରି କରେ। ଏହିପରି, ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ମାଟି ଓ ତାଙ୍କର କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଏହି ସଂସାର ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଏକ ଆକୃତିକୁ ସତ୍ୟ ବୋଲି କାହିଁକି ଭାବାଯାଏ? ଋତୁ ଆସିଲେ ଯେପରି ଗଛ ନୂତନ ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ଏହି ସଂସାରର ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ପଛରେ ମନ ଏକମାତ୍ର କାରଣ। କଳ୍ପନା, ସ୍ୱପ୍ନ, ଓ ଚିନ୍ତାର ଗଠନରେ ମନ ନିଜ ଖେଳରେ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଯୋଜନ ପରିମାଣର ଝିଲିକୁ ତିଆରି କରିପାରେ। ଏହି ମନ ଏକ ଯୁଗକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କରିଦେଇପାରେ, ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଯୁଗ କରିପାରେ; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି—ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଅନୁକ୍ରମ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଚେଷ୍ଟା ତିବ୍ରତା କିମ୍ବା ଧୀରତା, ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ ଭେଦରେ ମନ କେତେକ ଦେରି କରେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଦେରି ଅଧିକ ସମୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ନାହିଁ ଶକ୍ତି ଅଭାବରୁ। ମୂଡ଼ଚେତନା, ଭ୍ରମ, ଏବଂ ବସ୍ତୁ, ସ୍ଥାନ, ସମୟର ଆସିଯିବା ଓ ଯିବା—ଏସବୁ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖାରୁ ଶାଖା ପତ୍ର ଉପଜିଥାଏ। ଯେପରି ପାଣି ସାଗର ଓ ତାପ ଅଗ୍ନି, ଏହି ସଂସାରର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ମନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ—କର୍ତ୍ତା, କାର୍ଯ୍ୟ, ସାଧନ, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦର୍ଶନ, ଦୃଶ୍ୟ—ସମସ୍ତ ତୁମ ମନ ମାନେ। ଏହି ମନ ନିଜେ ଏହି ସଂସାର, ଲୋକ, ଅରଣ୍ୟ ଆଦି ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ସୁନା ଏକେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲୋକେ ଗହନା, ମୁକୁଟ, ବାହୁଡ଼ିକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କାହାଣୀ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦେଖିପାରିବ କିପରି ସଂସାରର ମାୟା ମହିମା ସମଗ୍ରେ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛି। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ତର ପାଣ୍ଡବା ନାମକ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଦେଶ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ସହର ଓ ଅରଣ୍ୟ ରହିଛି। ସେଠାରେ ତରୁଣ ଜମ୍ବୀର ଗଛର ଝୁପଡ଼ିରେ ତପସ୍ବୀମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଓ ଦେବ ଯୁବତୀମାନେ ଲତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ଝୁଲାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ସହର ଶୋଭିତ। ସେଠାର ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ହଳଦିଆ କମଳ ରେଣୁର ଚୁଡ଼ା ଆଛି, ଓ ଅରଣ୍ୟ ଚମକୁଥିବା ଫୁଲ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ। ସେଠାର ଜଙ୍ଗଲ ରେ କରଞ୍ଜ ଫୁଲର ଝାଡ଼ ଅଛି, ଖଜୁରି ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଗ୍ରାମ ଗୁଡିକର ଝଙ୍କାର ଆକାଶକୁ ଗଞ୍ଜାଏ। ଧାନ, ସୁଆନ, ଗହମ ଫସଲର ଶାରି, ମୟୂର ଝୁଣ୍ଡ, ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟର ମାଳା ଦେଶକୁ ଶୋଭା ଦେଇଛି। ଉଠୁଥିବା କଦମ୍ବ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନି, ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ପଦ୍ମ ଚକ, ଏବଂ ଘନ ତମାଳ ଗଛ ଓ ନୀଳ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମ ଦେଶକୁ ଘେରି ରହିଛି। ଅନେକ ପ୍ରକାର ଚମତ୍କାର ପକ୍ଷୀର ଡାକ ଗୁଞ୍ଜିଉଠେ, ନଦୀ ତୀରରେ ଅଳସା ପଡ଼ିଥିବା ପାରିହଦ୍ରକ ଗଛ ଲାଲ ରଙ୍ଗ ଛଡ଼ାଏ। ସୁଆନ ଖେତରେ କନ୍ୟାମାନେ ଗାଉଥିବା ମଧୁର ଗୀତ କାମଦେବଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ଓ ପ୍ରସ୍ଫୁଟିତ ମେଘ ଫୁଲ ହାଲୁକା ପବନରେ ଉଡ଼ିଯାଏ। ସିଦ୍ଧ ଓ ଦେବ ଚାରଣମାନେ ଗୃହ ଛାଡ଼ି ଏଠିକୁ ଆସନ୍ତି, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗର ରୂପ ଏଠିକୁ ଆଣି ତିଆରି କରାଯାଇଛି। କଦଳୀ ଉଦ୍ୟାନର କୋଣରେ କିନ୍ନର ଦମ୍ପତି ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ଫୁଲବାଟିକା ଶିତଳ ପବନରେ ହଲୁକା ହୋଇଯାଏ। ସେଠି ଲବଣ ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ରାଜ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି, ଯିଏ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ଓତିପବିତ୍ର ସନ୍ତାନ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପୃଥିବୀରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ସେଠାର ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କର ଯଶୋର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଧୂସର ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ହର ପର୍ବତ ତଳି ହୋଇ ଶୋଭିତ। ସେ ତାଙ୍କ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ମୁଳେଇ ଦେଇଛନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କେବଳ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲୋକମାନେ ଭୟ ପାଆନ୍ତି। ଯେଉଁ ଲୋକ ଦାନଶୀଳ ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର କର୍ମ ହରିଙ୍କ ପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କର ଗୁଣଗାନ କରି ନୃତ୍ୟ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କର ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ସେଗୁଡିକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ହଂସମାନେ ମଧ୍ୟ ଅନୁସ୍ୱରଣ କରନ୍ତି। ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖର ଏକ ଅନ୍ଶ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ। ସେ କୁଟିଲତା କିମ୍ବା ଲୋଭ କ’ଣ ତାହା ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି; ତାଙ୍କର ଦାନଶୀଳତା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମାଳା ପରି ଅଚଳ। ଦିନର ଅଷ୍ଟମ ଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦିତ ହେଲେ, ସେ କେବେ କେବେ ରାଜସଭାରେ ସିଂହାସନ ଉପରେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ସାମନ୍ତ ସେନାମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ରାଜା ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରି ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୋଭିତ। ସେଠି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ମହିଳାମାନେ ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ସ୍ଵସ୍ଥ ଭାବେ ବସିଛନ୍ତି, ଓ ବୀଣା ଓ ବାଂଶୀର ମଧୁର ଧ୍ୱନି ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ରାଣୀମାନେ ଚମତ୍କାର ଚାମର ଢଲାଉଛନ୍ତି, ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଦେବ-ଦାନବ ଗୁରୁ ସମାନ, ସେଠାରେ ବସିଛନ୍ତି। ସେମାନେ ରାଜ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଚର୍ଚ୍ଚା କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଚତୁର ଚର ଦେଶର ଖବର ଦେଉଛନ୍ତି। ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ଇତିହାସ ପାଠ ଓ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ପଢ଼ାଯାଉଥିବା ବେଳେ, ଗାୟକମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖରେ ଶିର ନମାଇ ତାଙ୍କର ପୂଜାଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି। ଏହି ସମୟରେ ଗର୍ବରେ ଏକ ମାୟାବୀ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଯେପରି ମେଘ ଧରାକୁ ବର୍ଷା କରିବାକୁ ଆସିଛି।