ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ଋଷିଜନ କହିଲେ— ମନ ଯଦି ନିଜର ଧାରଣାଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ବିବେକର ସାହାୟ୍ୟ ନେଇ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ପଛରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇ, ସ୍ୱ-ସ୍ୱରୂପର ଅନୁଭୂତି ଆରମ୍ଭ କରେ। ଏହି ମନର ନାଶ ହେଉଛି ବଡ଼ ଜାଗୃତି, ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବିପ୍ଳବ; ତେଣୁ ମନର ଲୟ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କର, ଏହାର ତ୍ୱରିତ ଗତିକୁ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିନି। ଏହି ଅବିରତ ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାର ଉଦ୍ୟାନରେ, ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁର ସର୍ପ ବିଶେଷ ଭୟଙ୍କର ଅଛି, ସେଠାରେ ବିବେକହୀନ ମନ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଅଧିପତି ଓ ବଡ଼ ବିପଦର ମୂଳ କାରଣ। ଏପରେ ଋଷି ଏହିପରି କଥା କହିଲେ, ଦିନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସଞ୍ଜ୍ୟା ଦିଗକୁ ବଢ଼ିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଲା; ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ନମସ୍କାର କରି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସହିତ ଅନ୍ଧକାର ଘଣ୍ଟାକୁ ଗଲେ। ଏହିପରେ ଋଷିଜନ କହିଲେ— ମନ ପରମ ଚେତନ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି, ଏହି ଜଗତକୁ ଏଠାରୁ ସେଠାରେ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହି ମନ ଛୋଟକୁ ବଡ଼ ଏବଂ ବଡ଼କୁ ଛୋଟ ବନାଇଦେଉଛି; ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଏ, ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ ଭାବେ ଦେଖାଏ। ମନ ଯେଉଁ କିଛି କଳ୍ପନା କରେ, ତାହା ଅତି ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଏ। ଏହି ମନ, ଉଚ୍ଚ ଦଶାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ କରେ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦୃଶ୍ୟମାନ— ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ— ସମସ୍ତ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଆକାଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ପଦାର୍ଥ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇ, ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ମନ ନାଟକିୟ ଅଭିନୟ ପରି ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ। ଏହି ମନ ଅସ୍ତିତ୍ୱକୁ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ କରିଦେଉଛି; ଏହା ନିଜ କଳ୍ପନା କରିଥିବା ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନାକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ବିଚଳିତ ମନ ନିଜ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ହାତ, ପା, ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ କ୍ରିୟା ଶୀଘ୍ର ଫଳ ଦେଉଛି, ଯେପରି ପ୍ରାପ୍ତ ପାଣିରେ ଲତା ସମୟରେ ଫଳ ଦିଏ। ଯେପରି ଗୋଟିଏ ଶିଶୁ ଘରେ ମାଟିରେ ନାନା ଖେଳନା ତିଆରି କରେ, ରାମ, ମନ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାରେ ଏହି ସଂସାର ତିଆରି କରେ। ତେଣୁ, ଯେପରି ମନ ଶିଶୁମାନଙ୍କ ଖେଳ, ମାଟି ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେପରି ଏହି ଜଗତର ଅନେକ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ଏକ ଆକୃତିକୁ କାହିଁକି ସତ୍ୟ ବୋଲି ଧାରଣା କରାଯିବ? ଯେପରି ଋତୁ ଆସିଲେ ଗଛ ନାନା ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ଏଠାରେ ବସ୍ତୁର ନାନା ରୂପ ପାଇଁ କେବଳ ମନ ଦାୟୀ। ଚିନ୍ତା, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ କଳ୍ପନାରେ ମନ ନିଜ ଖେଳରେ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନରେ ଏକ ଯୋଜନା ପରି ବଡ଼ ଝିଲିକ ତିଆରି କରେ। ଏହି ମନ ଏକ ଯୁଗକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କରେ, ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଯୁଗ କରେ; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର କ୍ରମ କେବଳ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଉଦ୍ୟମର ତୀବ୍ରତା କିମ୍ବା ଧୀମାନତା, ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ୍ ବିଚାରରୁ ମନ ବିଳମ୍ବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଅଧିକ ସମୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ଅଭାବରୁ ନୁହେଁ। ମୋହ, ବିଭ୍ରାନ୍ତି, ବସ୍ତୁ, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଆଗମନ-ବିଦାୟ— ଏସବୁ ମନରୁ, ଗଛର ଡାଳରୁ ଶାଖା ପରି, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେପରି ପାଣି ହେଉଛି ସମୁଦ୍ର ଓ ତାପ ହେଉଛି ଅଗ୍ନି, ସେପରି ସଂସାରର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ମନର ଅନ୍ୟ ରୂପ। ଏଠାରେ ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ— କର୍ତ୍ତା, କ୍ରିୟା, ଉପକରଣ, ଜ୍ଞାନର କ୍ଷେତ୍ର, ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦର୍ଶନ— ସମସ୍ତ କିଛି ତୁମର ମନ ମାତ୍ର। ଏହି ମନ ନିଜକୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଏ— ଜଗତ, ଲୋକ, ଅରଣ୍ୟରେ; ଯେପରି ସୁନା ଏକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକେ ତାହାକୁ କଂକଣ, ମୁକୁଟ, ବାହୁଳି ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଏହି ମନ ମଧ୍ୟ ଏପରି ନାନା ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜଣାପଡ଼େ ଏହି ସଂସାରର ମାୟାର ଶୋଭା କେବଳ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଏକ ବଡ଼ ଉତ୍ତର ପାଣ୍ଡବ ନାମକ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ଦେଶ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ନାନା ସହର ଓ ଅରଣ୍ୟ ରହିଛି। ସେଠାରେ ନିରନ୍ତର ତରୁଣ ଜମ୍ବିର କାନନରେ ତପସ୍ବୀମାନେ ବସନ୍ତି, ଏଉଁଠି ଉଦ୍ୟାନ ଓ ସହର ଦେବକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଲତାର ଝୁଲାରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ ପବନରେ ଚାଲିଥିବା ପଦ୍ମର ରେଣୁ ଦ୍ୱାରା ପାହାଡ଼ ସୁନା ବର୍ଣ୍ଣର, ଫୁଲର ଦଳର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅରଣ୍ୟ ଶୋଭିତ। କରଞ୍ଜ ଫୁଲର ଝାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ମୃଗମାର୍ଗ ଆବୃତ, ଖଜୁରୀ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଗ୍ରାମର ଝଙ୍କାର ଆକାଶକୁ ଗଞ୍ଜାଏ। ପକ୍ୱ ଧାନ, ସୁନା ବଜ୍ରା ଓ ଗହମ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ମୟୂର ପଙ୍କ୍ତି ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ଅରଣ୍ୟର ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ। କୁରୁଲ ଓ ସାରସ ପକ୍ଷୀର ଧ୍ୱନିରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିବା, ଖିଳିଥିବା ପଦ୍ମବନ ଓ ଗଢ଼ା ତମାଳ ଗଛ, ନୀଳ ପାହାଡ଼ ଗ୍ରାମ ଦ୍ୱାରା ଅବବୃତ। ନାନା ଚିଡ଼ିଆର ଚିତ୍କାରରେ ଗଞ୍ଜିଉଥିବା, ପାରିହଦ୍ରକ ଗଛ ଦ୍ୱାରା ନଦୀ ତଟ ରଙ୍ଗିନ। ମିଳେଟ ଖେତରେ ଝିଅମାନଙ୍କ ମଧୁର ଗାନ ଦ୍ୱାରା କାମଦେବ ଆମନ୍ତ୍ରିତ, ମେଘ ଫୁଲ ଯୌବନ ମେଡ଼ରୁ ହଳ୍କା ପବନରେ ଚାଲିଯାଏ। ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ନିଜ ଗୃହରୁ ବାହାରି, ସେଠାରେ ଶୋଭାକୁ ଦେଖି, ମନେ ହୁଏ ସ୍ୱର୍ଗର ରୂପ ଏଠାରେ ତିଆରି। କଦଳୀବନର ପାରେ କିନ୍ନର ଦମ୍ପତି ଗୀତ ଗାଉଛନ୍ତି, ମୃଦୁ ବାତାସରେ ଫୁଲବାଗ ଫିକା ହୋଇଯାଏ। ସେଠାରେ ଲବଣ ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଅଛନ୍ତି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ବଂଶର ଅବତାର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ପୃଥିବୀରେ ଦିପ୍ତିମାନ। ସେଠାରେ ପାହାଡ଼ମାନେ ତାଙ୍କର କୀର୍ତିର ମାଳା ପିନ୍ଧି ଅଦ୍ଭୁତ ଦେଖାଯାଏ, ମନେ ହୁଏ ହର ପର୍ବତ ନଡ଼ି ଶୋଭିତ। ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁ ତୃଣ ପରି ନଶ୍ଟ ହୋଇଯିବା ପରେ, ଶତ୍ରୁ ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଲୋକ ଭୟକମ୍ପିତ। ଯେଉଁମାନେ ଉଦାର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ କଳ୍ୟାଣ କାର୍ଯ୍ୟ ହରିଙ୍କ ପରି ଦୀର୍ଘକାଳ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଯାଏ। ଦେବ ଶିଖରରେ, ଦେବତା ପାହାଡ଼ରେ ଅପ୍ସରାମାନେ ତାଙ୍କର ଗୁଣଗାନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ଦେହ ଆନନ୍ଦରେ ଖିଳିଯାଏ।