ହେ ରାମ, ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଏମିତି ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ବାଧା, ଯାହା ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ। ଯେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଚିହ୍ନିବାଠୁ ଅସମର୍ଥ ହୁଅ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମାୟାମୟ ସଂସାର ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ମନୁଷ୍ୟ ଅକାଶକୁ ଦେଖି ଦେଓଳ ବୋଲି ଭାବେ, ତୁଷାରକୁ ଅଗ୍ନିର ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ—ଏ ସବୁ ତାଙ୍କର ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ଘଟେ। ଏହି ସଂସାର ବାହ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦୃଢ଼ ଲାଗିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଅସାର; ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ଏକ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହାର ସାର ମାତ୍ର କଳ୍ପନା; ଏହି କଳ୍ପନା ନିଜକୁ କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଦେଖାଏ, ଏବଂ ସଂସାରର ଚକ୍ଷୁକୁ ମୟୂରପଙ୍ଖ ଆକାଶରେ ଡେଙ୍କା ଦେଇଥିବା ପରି ଅସ୍ଥିର କରେ। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ତୁମେ ନିଜ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଦୂର କର, ହେ ରାମ, ଯେପରି ଦିନର ନାଥ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଷାରକୁ ଗଳାଇ ଦେଉଛନ୍ତି। ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ତୁଷାର ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିବାମାନେ ଲାଭ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଥିବାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଓ ବିପତ୍ତିର ଜାଲ ବିଛାଇଛି; ଏହା ଜାଦୁକରଙ୍କ ମାୟାପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ବୃଷ୍ଟି କରେ। ମନ ନିଜେ ନିଜ ସଂହାର କରେ; ଏହି ମନ ନିଜେ ନିଜ ଧ୍ୱଂସର ନାଟକ ନାଚେ। ମନ ନିଜକୁ ନିଜ ଧ୍ୱଂସ ପାଇଁ ଦେଖେ; ଅସମ୍ଞ୍ଜସ ଧି ଏହି ନିକଟ ଧ୍ୱଂସକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ମନ ନିଜର କଳ୍ପନା ଛାଡିଦେଉଛି, ଏହି କଳ୍ପନାର ଅଭାବରେ ଶୀଘ୍ର ନିଜର ସ୍ଵରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ସେଠାରେ ଦୁଃଖ ନାହିଁ। ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି କଳ୍ପନାକୁ ଛାଡିଦେଲେ, ମନ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ଵ-ପ୍ରତିତିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମନର ଧ୍ୱଂସ ଏକ ମହା ଜାଗୃତି, ଏକ ବିପ୍ଳବ; ତେଣୁ ମନର ଲୟ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କର, ତାହାର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ସଂସାର ମାନେ ଏକ ଅରଣ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନନ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଦନ୍ନା ରୂପୀ ଗଛ ବଢ଼ିଛି, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ନାମକ ସର୍ପ ଭୟ ଦେଉଛି। ଏଠାରେ ବିବେକ ନଥିବା ମନ ସମସ୍ତଙ୍କ ଉପରେ ଏକମାତ୍ର ଶାସକ ଓ ବଡ଼ ବିପଦର କାରଣ। ଏପରି କଥା ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଥିଲେ, ଦିନ ଅସ୍ତମିତିକୁ ଯିବାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ; ସଭାସଦସ୍ୟମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଚାଲିଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଅନ୍ଧାରକୁ ଗଲେ। ମନ, ଯାହା ପରମାତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି, ସମୁଦ୍ରରୁ ଚଞ୍ଚଳ ଜଳବିନ୍ଦୁ ପରି, ଏହି ସଂସାରକୁ ଏଠାରୁ ସେଠାରେ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହା ଶୀଘ୍ର ଛୋଟକୁ ବଡ଼ କରେ, ବଡ଼କୁ ଛୋଟ କରେ; ଏହା ନିଜ ଜିନିଷକୁ ଅନ୍ୟ କରେ, ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ କରେ। ମନ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଜିନିଷ କଳ୍ପନା କରେ, ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ତାହାକୁ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ପରି ଦେଖାଏ। ମନ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ଏହି ଜଗତକୁ ମାତ୍ର ଏକ କ୍ଷଣରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୟ କରିପାରେ। ଏଠାରେ ଯାହା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, ଚଳନଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ମନରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଆକାଶ, କାଳ, କ୍ରିୟା, ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିବା ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଏକ ଅଭିନେତା ପରି ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ। ଏହା ଥିବାକୁ ଅଥିବା କରେ, ଅଥିବାକୁ ଥିବା କରେ; ଏହା ନିଜ କଳ୍ପିତ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଯେପରି ଅସ୍ଥିର ମନ ନିଜ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଅନୁଯାୟୀ ଜିନିଷକୁ ଧରିଥାଏ, ସେପରି ହାତ, ପାଉଁ, ଓ ଅନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲେ, ଶୀଘ୍ର ଫଳ ଦେଏ, ଯେପରି ଲତାକୁ ପାଣି ଦେଲେ ସମୟରେ ଫଳ ଦେଏ। ଘରେ ଛୁଆ ମାଟିରେ ନାନା ଖେଳନା ତିଆରି କରେ, ସେପରି ହେ ରାମ, ମନ ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ଏହି ସଂସାରକୁ ତିଆରି କରେ। ଏହିପରି ମନ ଯେପରି ଛୁଆମାନେ ମାଟି ଓ ଖେଳରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି, ସେପରି ସଂସାରର ଜିନିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଏକ ଆକୃତିକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା କାହିଁକି? ରୁତୁ ଯେପରି ଗଛକୁ ନାନା ଆକୃତି ଦିଏ, ସେପରି ଏଠାରେ ନାନା ଦ୍ରବ୍ୟର ଆକୃତି ପାଇଁ କେବଳ ମନ ଦାୟୀ। କଳ୍ପନା, ସ୍ଵପ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାର ନିର୍ମାଣରେ ମନ ଏକ ଗାଈର ଖୁର ଚିହ୍ନରେ ଏକ ଯୋଜନା ପରି ଝିଲିକ ତିଆରି କରେ। ଏହି ମନ ଏକ ଯୁଗକୁ ଏକ କ୍ଷଣ କରେ, ଏକ କ୍ଷଣକୁ ଏକ ଯୁଗ କରେ; ତେଣୁ ଯେମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି ଦେଶ-କାଳର କ୍ରମ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଉଦ୍ୟମର ତୀବ୍ରତା କିମ୍ବା ଧୀମାନ୍ତା ଏବଂ ଅଧିକ କିମ୍ବା କମ ଥିବାରୁ ମନ ବିଳମ୍ବିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଶକ୍ତି ଅଭାବରୁ ନୁହେଁ। ମୋହ, ଭ୍ରମ ଓ ଦେଶ-କାଳ-ବସ୍ତୁର ଆଗମନ-ପ୍ରସ୍ଥାନ—ସମସ୍ତ ମନରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଗଛର ଶାଖାରୁ ପତ୍ର ଯେପରି। ଯେପରି ଜଳ ସମୁଦ୍ର, ତାପ ଅଗ୍ନି, ସେପରି ସଂସାରର ସମସ୍ତ କ୍ରିୟା ମନ ଅଟୁଟ ଭାଗ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ କିଛି ଦେଖାଯାଏ—କର୍ତ୍ତା, କର୍ମ, କରଣ, ଏବଂ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦର୍ଶନ, ଦୃଶ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ କ୍ଷେତ୍ର—ସମସ୍ତ ତୁମ ମନ ଅଟୁଟ ଭାଗ। ମନ ନିଜେ ଏହି ସଂସାର, ଲୋକ, ଅରଣ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ; ଯେପରି ସୁନା ଏକ, କିନ୍ତୁ ଲୋକେ କଙ୍ଗଣ, ମୁକୁଟ, ବାହୁବଳୟ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେପରି ମନ ନିଜେ ନାନା ଆକୃତି ନେଇଥାଏ। ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା କହିବି, ଯେଉଁଥିରେ ଦେଖିପାରିବ ଏହି ଜଗତର ମାୟା ମହିମା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର। ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଉତ୍ତର ପାଣ୍ଡବ କହିଯାଉଥିବା ଏକ ବିଶାଳ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଭୂମି ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ନାନା ସହର ଓ ଅରଣ୍ୟ ଭିଡ଼ିଛି। ସେଠାରେ ତରୁଣ ଜମ୍ବିର ଗଛ ତଳେ ତପସ୍ବୀମାନେ ବସିଛନ୍ତି, ଦେବକନ୍ୟାମାନେ ଲତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି କରିଥିବା ଝୁଲାରେ ଉଦ୍ୟାନ ଓ ନଗର ଶୋଭିତ। ସେଠାର ପାହାଡ଼ ହଳଦିଆ କମଳ ରେଣୁର ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ଚାମ୍ପା ହୋଇଛି, ଅରଣ୍ୟ ଦୀପ୍ତିମାନ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧିଛି। ଅଞ୍ଚଳର ଜଙ୍ଗଲ ତଳେ କରଞ୍ଜ ଫୁଲ ଘେରିଛି, ଖଜୁରୀ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଥିବା ଗାଁ ର ଝଙ୍କାର ଆକାଶକୁ ମୁହଁ ଦେଉଛି। ଧାନ, ସୁନଳିଆ ଚାଉଳ, ଗହମ ର ଶାରି, ମୟୂର ଦଳ, ଚମକୁଥିବା ଅରଣ୍ୟ ମାଳା ଦ୍ୱାରା ସେ ଭୂମି ଶୋଭିତ।