ଏହି ଉପଦେଶରେ ମହାର୍ଷି ଏକ ଗଭୀର ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ—ତୁମେ ଭାବୁଛ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଯାହା ସର୍ବଜ୍ଞ, କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏହା କେବେବି ନଶ୍ୱର ନୁହେଁ। ତେଣୁ ତୁମେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କାହିଁକି କରୁଛ? ଯେପରି ଏକ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ମେଘ ମାଧ୍ୟମରେ ବାୟୁ ଚାଲିଯାଏ, କିମ୍ବା ଏକ ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି ମଧୁମକହା ଅନନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ନଶ୍ୱର ହେଲେ ଆତ୍ମା ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ମନ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ବିନା, ଆତ୍ମାର ନାଶ ବିଷୟ ଆଲୋଚନା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ମାଟିର ଘଡ଼ା ଓ ଫଳର ଉଦାହରଣ ଯେପରି, ଘଡ଼ା ଭିତରର ଆକାଶ ଯେପରି, ସେଇପରି ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ—ନଶ୍ୱର କିମ୍ବା ଅନଶ୍ୱର—ଏହା ଏକ ଉପମା। ଫଳ ହାତକୁ ପଡ଼ି ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଫୁଟିଯାଏ, ସେପରି ଆତ୍ମା ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ ଓ ଦେହ ଭିତରେ ଚଳାଚଳ କରେ। ଘଡ଼ା ଭାଙ୍ଗିଯିବା ପରେ ତାହାର ଭିତରର ଆକାଶ ଆମ୍ଭ ପାଇଁ ଆକାଶ ହେଉଛି; ଏହିପରି, ଦେହ ଶେଷ ହେଲେ, ଆତ୍ମା ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ଅବିକଳ ରହେ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମନ ଓ ଦେହ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରୁ ଗୁପ୍ତ; ମୃତ୍ୟୁର ପରଦା ତଳେ ପୁନପୁନି ଢାକାଯାଇ, ସେମାନେ ଅଚେତନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି—ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଅବିଜ୍ଞ ଲୋକମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଗୁପ୍ତ ହେଉଥିବାବେଳେ, କାହିଁକି ଭୟ କରିବେ, ହେ ରାମ? କାହାର ନାଶ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ହେ ରାମ, “ମୁଁ ଏହି” ବୋଲି ଯେ ଧାରଣା, ଏହା କେବଳ ଆଭାସ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଯେପରି ଚିଡ଼ିଆ ଆକାଶେ ଉଡିବାକୁ ଚାହିଁ, ଡିମ୍ବ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏହି ଧାରଣା ମନର ଶକ୍ତି, ଆମକୁ ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଅନିଚ୍ଛିତ ଦେଖାଇ ଆସକ୍ତ କରେ; ଏହା ମାୟା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସାରକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଦେଖାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଜୟ, ଦୁଃଖର କାରଣ; ଏହା ଅପରିଚିତ ରହିଲେ, ଏହି ମୃଗମାୟା ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଆକାଶକୁ ଦେଖିଥିବା ଦୀଵାଲ ପରି ଭାବେ, ତୁଷାରକୁ ଅଗ୍ନି ପରି ଭାବେ, ଏହି ସବୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ। ଏହି ସଂସାର ଦୃଢ଼ ଦେଖାଏ, କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ ଏହା ଅସାର; ଏହା ଧୀରେ ଧୀରେ ଯଥାର୍ଥ ପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ପରି ଉପସ୍ଥାପିତ। ଏହାର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ କଳ୍ପନା, କର୍ତ୍ତା ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ; ଏହି ମନ ଦୁନିଆର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ମୟୂର ପଙ୍ଖ ପରି ଆକାଶରେ ଡେଙ୍କି ମାରେ। ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ନିର୍ବିକାର କର, ହେ ରାମ, ନିର୍ବିଚାର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା; ଯେପରି ଦିନର ରାଜା ସୂର୍ଯ୍ୟ ତୁଷାରକୁ ଗଳାଇଦିଏ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ ଯେପରି ତୁଷାର ନାଶ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉପକାର କରେ, ସେପରି ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନ ନାଶ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦର ଜାଳ ବିଛାଇଛି; ଏହା ମାୟାବୀ ମନ୍ତ୍ର ପରି ସୁନା ବର୍ଷା ବର୍ଷାଇଥାଏ। ମନ ନିଜେ ନିଜ ନାଶ କରେ; ଏହି ମନ ନିଜ ନିଜ ବିନାଶ ନାଟକ ନାଚେ। ମନ ନିଜକୁ ଦେଖେ କେବଳ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ; ଅବିଚାରଶୀଳ ବୁଦ୍ଧି ଆସନ୍ତା ବିନାଶକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ। କେବଳ ଅଭିଧାନ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ, ମନ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ନିଜର ନିର୍ଵିକଳ୍ପ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ। ନିଜର କଳ୍ପନା ଛାଡ଼ି ଦେଲେ, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମନ ତାହାର ରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ଆରମ୍ଭ କରେ। ମନର ନାଶ ହେଉଛି ଏକ ମହା ଜାଗ୍ରତି, ଏକ ବିଶାଳ ଉନ୍ମେଷ; ତୁମେ ମନର ନାଶ ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କର, ତାହାର ଚଞ୍ଚଳତା ପଛରେ ଦୌଡ଼ନିଅ। ଏହି ଅବିରତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ରୁକ୍ଷରେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲ, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ଭୟଙ୍କର, ଏଠାରେ ଅବିବେକୀ ମନ ସମସ୍ତର ମାଲିକ ଓ ବଡ଼ ବିପଦର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ଏପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ, ସେ ଋଷି ଦିନକୁ ସାଂଧ୍ୟା ପାଖକୁ ନେଇଗଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା; ସମାବେଶ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ସନ୍ଧ୍ୟା ଅନ୍ଧାରକୁ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ଏହିପରି, ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସମୁଦ୍ରର ଏକ ଅଶାନ୍ତ ଫୁଁଟି ପାଣି ବିନ୍ଦୁ ପରି, ସଂସାରକୁ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହା ଛୁଆଁ ଦେଖି ଛୋଟକୁ ବଡ଼ କରିଦେଏ, ବଡ଼କୁ ଛୋଟ; ନିଜ ବସ୍ତୁକୁ ଅନ୍ୟ କରିଦେଏ, ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ କରିଦେଏ। ମନ ଯେଉଁଠି ଚାହେ, ଏକ ହାତ ମାପ ଦିଆଯାଏଥିବା ଜିନିଷକୁ ମହାପର୍ବତ ପରି ଚମକାଇଦେଇପାରେ। ଏହି ମନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଂସାରକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ ଓ ନାଶ କରେ। ଏଠି ଯେଉଁଠି ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ, ସମସ୍ତ ରୂପରେ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି ମନ ଆକାଶ, ସମୟ, କ୍ରିୟା, ପଦାର୍ଥ ଓ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏହା ଚଞ୍ଚଳତାରୁ ଏକ ଅବସ୍ଥାରୁ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଏ, ଏକ ଅଭିନେତା ପରି। ଏହା ଦ୍ରୁତରେ ସତକୁ ଅସତ କରିଦେଏ, ଅସତକୁ ସତ; ଏବଂ ନିଜ ଉତ୍ପାଦିତ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ଭୋଗ କରେ। ଏହି ଚଞ୍ଚଳ ମନ ଯେପରି ନିଜ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଅନୁଯାୟୀ ଜିନିଷକୁ ଧରେ, ସେପରି ହାତ, ପାଉଁ ଓ ଅନ୍ୟ ଅଙ୍ଗ ତାହା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ, ମନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁସାରେ, ଦ୍ରୁତ ଫଳ ଦିଏ, ଯେପରି ଲତାକୁ ପାଣି ଦେଲେ ସମୟରେ ଫଳ ଆସେ। ଏକ ସିଶୁ ଘରେ ମାଟି ଦ୍ୱାରା ନାନା ଖେଳନା ତିଆରି କରେ, ସେପରି ହେ ରାମ, ମନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ସଂସାରକୁ ତିଆରି କରେ। ଏହିପରି, ଯେପରି ମନ ଛୁଆଙ୍କ ଖେଳ, ମାଟି ଓ ତାଙ୍କର ଗପରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ, ସେପରି ସଂସାରର ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ କେବଳ ଏକ ରୂପକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା କାହିଁକି? ଋତୁ ଆସିଲେ ଯେପରି ଗଛ ନିଜ ରୂପ ବଦଳାଏ, ସେପରି ଏଠି ନାନା ଜିନିଷର ରୂପ ପାଇଁ କେବଳ ମନ ଦାୟୀ। କଳ୍ପନା, ସ୍ୱପ୍ନ ଓ ଚିନ୍ତାର ରଚନାରେ, ମନ ନିଜ ଖେଳରେ ଗାଈର ଖୁରର ଚିହ୍ନ ଭିତରେ ଏକ ଯୋଜନା ପରି ଝିଲିକ ତିଆରି କରେ। ଏହି ମନ ଏକ ଯୁଗକୁ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କରେ, ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଯୁଗ; ତେଣୁ ଯେଉଁମାନେ ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ କହନ୍ତି, ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର କ୍ରମ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ।