ଏକ ଦିନ, ରାମଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ରାଘବ, ତୁମ ଚିତ୍ତ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଓ ଜିଜ୍ଞାସୁ ହେଇ, ସତ୍ୟକୁ ବିବେଚନା କର; ଅସତ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କର। ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ଭଳି କଥା କହିବାରେ କୌଣସି ଅର୍ଥ ନାହିଁ—ତୁମେ ନିର୍ବ୍ୟାକୁଳ ହେଇ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏହି ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ କେଉଁଠି, କେମିତି, କିଏ ଆସି ବନ୍ଧନ କରିପାରିବ? ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମାତ୍ମାରେ, ଦ୍ୱିତୀୟତାର ଭାବ କେବଳ ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଆସିଥାଏ; ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି କିମ୍ବା ବନ୍ଧନ ଅଛି? ତୁମେ ସ୍ୱଭାବତଃ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ପାଉଛ; ଏକ ଅଂଗ ଆହତ ହେଲେ ତାହା ପାଇଁ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏହି ଆତ୍ମାରେ ଭାଗ, ଏକତା କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନର କୌଣସି ଆଘାତ ନାହିଁ। ଦେହ ନଷ୍ଟ, ଆହତ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ହେଲେ, ଆତ୍ମାକୁ କେଉଁ ଅପକାର ହୁଏ? ପିତଳ ଦେଉଥିବା ତାଳି ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ତାଳିର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସୁନା ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ। ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, କିମ୍ବା ଦୂର ଆକାଶକୁ ଗଲେ—ତୁମେ ଆତ୍ମା ଭାବରେ କେଉଁ ଅପକାର ହୁଏ? ଫୁଲ ଚିପିଯିବାରେ ତାର ଗନ୍ଧ ଆକାଶରେ ହେଉଥିବାରୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରହିଥାଏ। ଏହି ପଦ୍ମ ସଦୃଶ ଦେହ ଉଲ୍ଲାସ କିମ୍ବା ବିପଦର ଶୀତ ଆଘାତ ଦେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଆକାଶରେ ବିହାର କରୁଥିବା ମଧୁମକୁ ଭଳି ଅପରିବାର୍ତ୍ତିତ ରହୁ। ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, କିମ୍ବା ଏହା ଦୂର ଆକାଶକୁ ଯାଉ—ତୁମ ଆତ୍ମା ଏହାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର, କେଉଁଠି ଆଘାତ ହୁଏ? ମେଘ ଏବଂ ପବନ, କିମ୍ବା ମଧୁମକୁ ଏବଂ ପଦ୍ମ ଭଳି, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ସମ୍ପର୍କ ଏହି ପରି। ମନକୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦେହ କୁହାଯାଏ; ଏହାର ମୂଳ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଆତ୍ମାର ଚେତନା, ଯାହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ଭାବୁଛ, ଏହି ଆତ୍ମା, ଅତି ଜ୍ଞାନୀ, ନଷ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ—କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଭାଗ୍ନ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ପବନ ଯିଅ, କିମ୍ବା ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି ମଧୁମକୁ ଅନନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଯିଅ, ଏହି ଦେହ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମା ଏହିପରି ଯାଏ। ଏହି ଜଗତରେ ବିହାର କରୁଥିବାବେଳେ ମନ କେବେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନର ଅଗ୍ନି ନାହିଁ ଥିଲେ, ଆତ୍ମାର ନଷ୍ଟ ଆଲୋଚନା ମଧ୍ୟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଘଡ଼ା ଓ ଫଳର ଉପମା, ଘଡ଼ାର ଆକାଶ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ଅସ୍ଥିର କିମ୍ବା ଅସ୍ଥିର ଅବସ୍ଥାକୁ ବ୍ୟଖ୍ୟା କରେ। ଫଳ ହାତକୁ ଆସି ଘଡ଼ାରେ ଫୁଟିଯାଏ, ଏଭଳି ଆତ୍ମା ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହରେ ବିହାର କରେ। ଘଡ଼ା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ତାହାର ଆକାଶ ଆକାଶର ଭାଗ ହୋଇ ରହିଥାଏ; ଦେହ ଶକ୍ତିହୀନ ହେଲେ ଆତ୍ମା ଦୁଃଖ ରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଅବିକଳ ରହିଥାଏ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନ ଓ ଦେହ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରୁ ଗୁପ୍ତ ରହିଥାଏ; ମୃତ୍ୟୁର ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅନେକ ଥର ଢାକାଯାଇ ଶୟାନ ରହିଥାଏ—କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଅଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ ମୃତ୍ୟୁରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯିବାରେ, କାହିଁକି ଭୟ କରିବେ, ଶୂରବଳୀ? ଏଠାରେ କେହି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ, ରାମ, ‘ମୁଁ ଏହି’ ଭାବକୁ ତ୍ୟାଗ କର—ଏହା ଏକ ମନର ଭ୍ରମ; ଗଗନକୁ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହିଁଥିବା ପକ୍ଷୀ ଭଳି ଡିଂଗି ଛାଡ଼ିଦେ। ଏହା ଏକ ମନୋଶକ୍ତି, ଆମକୁ ଇଚ୍ଛିତ ଓ ଅନିଚ୍ଛିତ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧିଥାଏ; ଏହି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଅପରିଗଣନୀୟ ଭାବରେ ଉପଜାଯାଏ, ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି। ଏହା ଅଜ୍ଞାନ, ଦୁଃଖର କାରଣ, ଯାହା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; ଏହା ଅପରିଚିତ ରହିଲେ ଏହି ମାୟା ଜଗତ ଉପଜାଏ। ଏହି ଭ୍ରମରେ, ଲୋକ ଆକାଶକୁ ଦିଅଲ ଭଳି ଦେଖିଥାଏ, ଶୀତକୁ ଅଗ୍ନି ଭଳି ଅନୁଭବ କରେ—ସମସ୍ତ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ଜଗତ ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଉଥିବା ମଧ୍ୟ ଅସାର, ଏହା ଏକ ଦୀର୍ଘ ଶ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପଜାଏ। ଏହାର ମୂଳ ଶକ୍ତି କେବଳ ଧାରଣା, କର୍ତ୍ତା ଭାବ ଆଣିଥାଏ; ଏହା ଜଗତର ଚକ୍ଷୁକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ମୟୂର ପାଖ ଭଳି ଆକାଶରେ ଉଡ଼ୁଥିବା। ରାମ, ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବିବେଚନା ଦ୍ୱାରା ଦୂର କର—ଦିନର ରବି ଭଳି ବରଫକୁ ଗଳାଇଦେ। ରବିଉଦୟ ଭଳି ଯେଉଁପରି ଶୀତ ଉତ୍ସାହୀଙ୍କୁ ଉପକୃତ କରେ, ଏଭଳି ବିବେଚନା ଦ୍ୱାରା ମନର ବିଲୟ ଚାହିଁଥିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଉପଜି ଦୁଃଖ ଓ ଅସୁବିଧାର ଜାଳ ଛାଉଥାଏ; ଏହା ଯାଦୁକର ମାୟା ଭଳି ସୁନା ଧାର ଝରାଏ। ମନ ନିଜେ ନିଜ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ନାଶ କରେ; ମନ ନିଜ ନାଶ ନାଟକ କୁ ନୃତ୍ୟ କରେ। ମନ ନିଜେ ନିଜ ନାଶ ପାଇଁ ଦେଖିଥାଏ; ଭ୍ରମିତ ବୁଦ୍ଧି ନାଶକୁ ଆସୁଥିବା ବିପଦକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ। କେବଳ ଧାରଣାର ଅଭାବରେ, ମନ ଶୀଘ୍ର ନିଜ ଧାରଣା ହୀନ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିଥାଏ; ଏଠାରେ ଦୁଃଖ ଉପଜାଏ ନାହିଁ। ନିଜ ଧାରଣାକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ବିବେକ ବଳରେ ମନ ନିଜ ଆକୃତିକୁ ଛାଡ଼ି ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଉନ୍ମୋଚନ କରେ। ମନର ବିଲୟ ଏକ ମହା ଜାଗୃତି, ଏକ ବିଶାଳ ବିପ୍ଳବ; ମନର ବିଲୟ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କର, ଏହାର ଗତିକୁ ଚାହିଁନି। ଏହି ଦୁଃଖ-ସୁଖର ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହିମ୍ସା-ବୃକ୍ଷର ଜଙ୍ଗଲରେ, ମୃତ୍ୟୁର ସର୍ପରେ ଭୟଭୀତ, ଅବିବେକୀ ମନ ସମସ୍ତର ନାୟକ ଓ ବିପଦର ଏକମାତ୍ର କାରଣ। ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ ଏପରି କହିବା ପରେ, ଦିନ ଅସ୍ତ ହେଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତାଚଳ ଗଲା; ସମାବେଶ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି ଦେଇ ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯାଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ଭଳି ଅନ୍ଧାର ଘଣ୍ଟାକୁ ଯାଇପଢ଼ିଲେ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନ, ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ମନ ପରମାତ୍ମାରୁ ଉପଜି, ସମୁଦ୍ରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅସ୍ଥିର ଫୁଟା ଭଳି, ଏହି ଜଗତକୁ ବ୍ୟାପି ଦେଇଛି। ଏହା ଶୀଘ୍ର ଛୋଟକୁ ବଡ଼ ଏବଂ ବଡ଼କୁ ଛୋଟ କରେ; ନିଜକୁ ଅନ୍ୟ କରେ, ଅନ୍ୟକୁ ନିଜ କରେ। ମନ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଧାରଣା କରେ, ଏହା ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଏହାକୁ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଚମକାଇଦିଏ। ମନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉପଜି, କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ଜଗତ ଉପଜାଏ ଓ ନଷ୍ଟ କରେ। ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଦେଖାଯାଉଛି—ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ—ସମସ୍ତ ଆକୃତି ମନରୁ ଉପଜିଛି।