ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥାରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଇଛି—ଚିନ୍ତା ଏକମାତ୍ର ଜଗତର ମୂଳ ଶକ୍ତି। ଯେପରି ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବା ଚିନ୍ତା ଅଶାନ୍ତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂ ଆତ୍ମା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି। ଯେପରି ସମୁଦ୍ର କେବଳ ପାଣି, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ଅଛି। ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତା ଏହି ପରମାତ୍ମା ମଧ୍ୟରୁ ଉଦିତ ହୁଏ, ତାପରେ ଏହି ଚିନ୍ତା କ୍ରମେ କ୍ରମେ କ୍ରିୟାରେ ବିକାଶ ପାଏ, ଯେପରି ଦିନ ଅନ୍ୟ ଦିନକୁ ମିଶିଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ଚିନ୍ତାର ଜାଲ ମାତ୍ର, ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ହେ ଖେଳିଆ, ଏହି ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଚିନ୍ତାହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ନିବାସ କର, ତେବେ ନିଶ୍ଚିତ ଶାନ୍ତିକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବୁ, ହେ ରାମ। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ଧକାର ହୋଇ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଏପରି ହୁଏ ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ଅସ୍ପିରିଟ୍ ଏକ ଚିତ୍ତଧାରା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ସେପରି ଜଡ ଚିନ୍ତା ମାନବକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ? କିଏ ଏହି ମହା ଭ୍ରମକୁ ଗ୍ରହଣ କରେ, ଯାହା ଆସଲେ ଅସତ୍ୟ? ଏହି ପଞ୍ଚଭୂତ ସହ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଯକ୍ଷ ଅହଂକାରର ଆକାର ଧାରଣ କରେ—ଏହା ଏକ ଶିଶୁ ମନରେ ଭୂତ ପ୍ରତିତି ଭଳି କଳ୍ପିତ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଠାରେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଏହି 'ମୁଁ' କେଉଁଠୁ, କେମିତି ଏବଂ କେଉଁ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ସତ୍ୟରେ, ଅହଂକାର କିଛି ନୁହେଁ, କାରଣ ଏହି ପରମାତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭିନ୍ନତା ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ପ୍ରବାସୀ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ତାପରେ ପାଣି ଦେଖେ, ସେପରି ଏହି ଅହଂକାର ଭ୍ରମ। ମନ ଏକ ମଣିର ଭଳି, ଏହି ମହା କ୍ରିୟାଶୀଳତାକୁ ସଂସାର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଆତ୍ମା ଉପରେ ନିର୍ଭର କଲେ, ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ ମଧ୍ୟ ଚମକୁଥାଏ, ଯେପରି ପାଣି ମଧ୍ୟ ପାଣିରେ ଜଲମୟ ଦେଖାଯାଏ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ଅସତ୍ୟ ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଏବଂ ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, ଯାହା ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ। ତୁମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଚିନ୍ତନରେ ଲାଗିରଖ, ଭ୍ରମର ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସତ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନଟ କର, ଅସତ୍ୟକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କର। 'ବନ୍ଧନ' କିମ୍ବା 'ମୁକ୍ତି' ବେପରୁଆ ଅର୍ଥହୀନ—କାହିଁକି ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କରୁଛ? ଏହି ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ, କିଏ, କିପରି, କିପରି ଭାବେ ବନ୍ଧନ କରିପାରିବ? ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମାତ୍ମାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବିଭିନ୍ନତା କେବଳ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ, ସେଠାରେ କିଏ ବନ୍ଧିବ, କିଏ ମୁକ୍ତ ହେବ? ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଡରେ କିଛି ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ତୁମେ ନିଜର ସ୍ୱରୂପରେ ଦୁଃଖହୀନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦୁଃଖର ଅନୁଭବ କରୁଛ, ତାହା ମାନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ଏକ ଅଙ୍ଗ ଆହତ ହେଲେ ଦୁଃଖ କରିବା ଅନାବଶ୍ୟକ, ସେପରି ଏହି ଆତ୍ମା କୌଣସି ବିଭାଜନ, ଏକତା କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନର ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ ନାହିଁ। ଦେହ ନଷ୍ଟ, ଆହତ କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହେଲେ, ଆତ୍ମାକୁ କିଛି କ୍ଷତି ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ଘଟିକା ଭିତରେ ସୁନା ସୁନା ରହିଥାଏ, ଘଟିକା ଜଳିଗଲେ ସୁନା ଅକ୍ଷତ ରହେ। ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ, ନଷ୍ଟ ହେଉ, ଆମେ କେଉଁ କ୍ଷତି ଅନୁଭବ କରିବା? ଫୁଲ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ତାର ସୁଗନ୍ଧ ଆକାଶରେ ବିଲିନ ହୁଏ କି? ଦେହ ମନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ର ଶୀତଳତାରେ ପଡ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତୃତ ଅଛୁ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଭଳି ଦୂରେ ଚାଲିଯିବା, ଆମେ କେଉଁ ହାନି ଅନୁଭବ କରିବା? ଦେହ ନଷ୍ଟ, ଧ୍ୱଂସ କିମ୍ବା ଦୂର ଆକାଶକୁ ଯାଉ, ତୁମର ସ୍ୱରୂପକୁ କେଉଁ କ୍ଷତି ହୋଇପାରିବ? ଏହି ଦେହ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ସମ୍ପର୍କ ଯେପରି ମେଘ ଓ ପବନ, କିମ୍ବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ପଦ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସମ୍ପର୍କ, ସେପରି ରାଘବ, ତୁମର ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ସମ୍ପର୍କ। ମନ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦେହ; ଏହାର ସାର ଆତ୍ମାର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଚେତନା ଓ କଦାପି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ଭାବୁଛ, ଏହି ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; କିନ୍ତୁ ଏହା କଦାପି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ—ଏହି ଅନାବଶ୍ୟକ ଶୋକ କାହିଁକି? ଯେପରି ପବନ ଭଙ୍ଗୁର ମେଘ ମାଧ୍ୟରେ ଚାଲିଯାଏ, କିମ୍ବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି ଅନନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଯାଏ, ସେପରି ଦେହ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ ଆତ୍ମା ଚାଲିଯାଏ। ଏହି ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ କଦାପି ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନି ବିନା, ଆତ୍ମାର ଧ୍ୱଂସ ଚର୍ଚ୍ଚା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଘଡ଼ା ଓ ଫଳର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖ, ଘଡ଼ା ଭିତରର ଆକାଶ ଯେପରି ଅସ୍ଥାୟୀ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ସେଇପରି—ନଷ୍ଟ କିମ୍ବା ଅନଶ୍ୱର। ଫଳ ହାତରେ ପଡ଼ି ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଭାଙ୍ଗିଯିବାପରି, ଆତ୍ମା ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହ ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରେ। ଘଡ଼ା ନାଷ୍ଟ ହେଲେ, ତାହାର ଆକାଶ ଆକାଶରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ; ସେପରି ଦେହ ଶେଷ ହେଲେ, ଦେହୀ ଦୁଃଖ ହୀନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନ ଓ ଦେହ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଗୁପ୍ତ ହୋଇଯାଏ; ପୁନଃପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁର ଆବରଣ ତଳେ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ—ଏହିପରି ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଅଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁବେଳେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଗୁପ୍ତ ହେଲେ, ସେ କାହିଁକି ଭୟ କରିବ? କାହାର ନଷ୍ଟି ଏଠାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, 'ମୁଁ ଏହି' ଭାବନାକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଯେପରି ଚିଡ଼ିଆ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିବାକୁ ଚାହିଁ, ଡିମ୍ବଫୋଟିକୁ ଛାଡ଼ିଯାଏ। ଏହି ମନୋଶକ୍ତି, ଆକାଙ୍କ୍ଷିତ ଓ ଅନାକାଙ୍କ୍ଷିତ ଜିନିଷରେ ବନ୍ଧି ରଖେ; ଏହି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା, ସ୍ୱପ୍ନର ଭଳି, ଏହି ଜଗତ ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହି ଅବିଦ୍ୟା, ଯାହା ଅତି ଦୁର୍ଗମ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖର କାରଣ; ଏହା ଚିହ୍ନଟ ନହେଲେ, ଏହି ମୃଗମାୟା ଜଗତ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଜଣେ ଆକାଶକୁ ଦେଖି ଦିଵାଳ ଭାବେ, ହିମକୁ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଅନୁଭବ କରେ, ସବୁ ନିଜର ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ଜଗତ ଦୃଢ଼ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ଅସାର, ଧୀରେ ଧୀରେ ସତ୍ୟ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦୀର୍ଘ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି ଉପସ୍ଥାପିତ।