ସେଉଁଥିରେ, ଶହେ ଶହେ ଲୋକ ଏବଂ ଶହେ ଶହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମିଶି ଭୋଜନ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ସେଇ ତିନି ରାଜକୁମାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ। ଏହିଭଳି, ଭବିଷ୍ୟତ ସେହି ସହରରେ ସେ ତିନି ରାଜକୁମାର ଆଜି ମଧ୍ୟ ସୁଖରେ ଅଛନ୍ତି, ନିଜ କ୍ରୀଡା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ଆନନ୍ଦଦାୟକ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ହେ ପାପରହିତ, ଏହି କଥାକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର, ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ତେବେ ତୁମେ ତତ୍ତ୍ୱବୋଧୀ ହେବ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ଆୟା ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଶିଶୁକଥା କହିଥିଲେ ଏବଂ ଶିଶୁ ଏହି ଶୁଭ କଥାକୁ ଶୁଣି ଖୁସି ହେଲେ। ହେ ପଦ୍ମନୟନ ରାମ, ଏହି ଶିଶୁକଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ଯାହା ମନର କଥା ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଯେପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ସେହି ଶିଶୁକଥାଭଳି, ତାହା ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ କିନ୍ତୁ ବ୍ୟର୍ଥ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ହୋଇଛି। ଏହା କେବଳ ଚିତ୍ତର ଜାଲ, ଯାହା ବନ୍ଧନ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଚିନ୍ତା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ; ଚିନ୍ତା ଶକ୍ତିରେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜିନିଷ ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଦିଗ—ଏ ସବୁ ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଇଛି, ନିଜ ମନର ସ୍୵ପ୍ନ ଭଳି। ଯେପରି ତିନି ରାଜକୁମାର, ନଦୀ ଏବଂ ଭବିଷ୍ୟତ ସହର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେପରି ଏହି ତିନି ଲୋକର ସ୍ୱତ୍ତା ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନାର ଫଳ। କେବଳ ଚିନ୍ତା, ଯାହା ସଦା ଚଞ୍ଚଳ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ; ଯେପରି ସାଗର କେବଳ ଜଳ, ସେପରି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମା ନିଜେ ଆତ୍ମାର ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ। ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତା ପରମାତ୍ମାରେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ପରେ ତାହା କ୍ରିୟାରେ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଦିନ ଯେପରି ଦିନରେ ବିସ୍ତାର ହୁଏ। ସମସ୍ତ ଜଗତ କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଜାଲ; ଏହିଥିରେ ସମସ୍ତ କେବଳ ଚିନ୍ତା, ହେ କ୍ରୀଡାପ୍ରିୟ। ଚିନ୍ତାକୁ ତ୍ୟାଗ କର, ଚିନ୍ତାରହିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କର, ହେ ରାମ। ମୂଢ଼ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ବିମୂଢ଼ ହୁଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ନୁହଁନ୍ତି; ଯେପରି ଅବ୍ୟକ୍ତି ଦୂତୀ ଏକ ଭୂତର ଚିନ୍ତାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ, ଶିଶୁଭଳି। ଏହି କଳ୍ପିତ ବ୍ୟକ୍ତି କିଏ, ଏହି ୟକ୍ଷ କିଏ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ? ଏହି ମହାମୋହ କିଏ ଉଠାଏ, ଯାହା ସତ୍ୟରେ ଅସତ୍ୟ? ପଞ୍ଚଭୂତ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ୟକ୍ଷ ଅହଂକାର ରୂପେ ଏଠାରେ ଭ୍ରାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଧାରଣ କରାଯାଏ, ଶିଶୁ ଭଳି ଭୂତକୁ କଳ୍ପନା କରେ। ଯେତେବେଳେ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ସମସ୍ତରେ ବିରାଜିତ, ଏହି 'ମୁଁ' କେଉଁଠୁ, କେମିତି ଏବଂ କେଉଁ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ? ସତ୍ୟରେ, ଅହଂକାର କିଛି ନାହିଁ, କାରଣ ପରମାତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ଏକ ଯାତ୍ରୀ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତାପରେ ଜଳ ଦେଖେ। ମନର ମହାକ୍ରିୟା ମଣି ହେଉଛି ସଂସାର; ଆତ୍ମା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଆତ୍ମା ଆତ୍ମା ଭଳି ଚମକେ, ଯେପରି ଜଳ ଭିତରେ ଜଳ ଚମକେ। ଏହିପରି, ରାମ, ଅନାଧାରିତ ଭ୍ରମକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ଯେଉଁ ଦୃଷ୍ଟି ସତ୍ୟ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ, ତାହାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର। ଚିତ୍ତ ଯାଞ୍ଚକୁ ଅନୁକୂଳ କର, ମୋହ ର ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ସତ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିବା, ଅସତ୍ୟକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କର। 'ବନ୍ଧା' କିମ୍ବା 'ମୁକ୍ତ' ଭାବିବା ଅର୍ଥହୀନ—ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ, କେଉଁ ଭାବେ, କେଉଁଠୁ, କିଏ ବନ୍ଧନ କରିପାରିବ? ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପରମାତ୍ମାରେ, ଯେଉଁଠାରେ ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଚିନ୍ତାରେ ଆସେ, ସେଠାରେ କିଏ ବନ୍ଧା, କିଏ ମୁକ୍ତ, ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱରେ? ତୁମେ ସ୍ଵତଃ ଦୁଃଖରହିତ ହେଉଛ; ତଥାପି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କର, କାହିଁକି? ଯେପରି ଅଙ୍ଗ ଆହତ ହେଲେ ଦୁଃଖ କରିବା ଅର୍ଥହୀନ। ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭେଦ, ଏକତା କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଧ୍ୱଂସ, ଆହତ କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଆତ୍ମାକୁ କ'ଣ କ୍ଷତି? ସୁର୍ଭ ମଣ୍ଡପ ଭିତରେ ସୁନା ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରହିଥାଏ, ମଣ୍ଡପ ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ। ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ, ଧ୍ୱଂସ ହେଉ—ଆମେ କ'ଣ ହାରୁ? ଫୁଲ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ତାହାର ଗନ୍ଧ ଯାହା ଆକାଶରେ ବିରାଜିତ, ତାହା କ'ଣ ହାରାଏ? ପଦ୍ମସଦୃଶ ଦେହ ସୁଖ-ଦୁଃଖର ଶୀତଳପ୍ରହାରରେ ଆହତ ହେଉ, ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶର ଅନନ୍ତତାରେ ବିରାଜିତ, ମଧୁମକ୍ଷୀ ଉଡ଼ିଯିବା ପରେ ପଦ୍ମକୁ କ'ଣ କ୍ଷତି? ଦେହ ଗଡ଼ିଯାଉ, ଧ୍ୱଂସ ହେଉ, କିମ୍ବା ଦୂର ଆକାଶକୁ ଚାଲିଯାଉ—ତୁମ ଯଥାର୍ଥ ସ୍ୱରୂପକୁ କ'ଣ କ୍ଷତି? ଯେପରି ମେଘ ଓ ବାୟୁ, କିମ୍ବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଓ ପଦ୍ମର ସମ୍ପର୍କ, ସେପରି ରାଘବ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାର ସମ୍ପର୍କ। ସମସ୍ତ ଜଗତର ଦେହ ମନ, ତାହାର ମୂଳ ଶକ୍ତି ହେଉଛି ଚେତନ ଆତ୍ମା, ଯାହା କେବେ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ। ତୁମେ ଭାବୁଛ, ଏହି ଚେତନ ଆତ୍ମା ନାଶ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ—ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଯେପରି ବାୟୁ ଭଙ୍ଗ ମେଘ ମାଧ୍ୟମରେ ଯାଏ, କିମ୍ବା ମଧୁମକ୍ଷୀ ଶୁଷ୍କ ପଦ୍ମ ଛାଡ଼ି ଅନନ୍ତ ଆକାଶକୁ ଯାଏ, ଦେହ ଧ୍ୱଂସ ହେଲେ ଆତ୍ମା ଏଭଳି ଯାଏ। ଏହି ଜଗତରେ ଘୁଞ୍ଚିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ମନ ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ; ଜ୍ଞାନ ଅଗ୍ନି ବିନା, ଆତ୍ମାର ନାଶ ଚର୍ଚ୍ଚା ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ। ଘଡ଼ା ଓ ଫଳର ଉପମା, ଘଡ଼ାଭିତର ଆକାଶର ଅନୁକ୍ରମ, ଦେହ ଓ ଆତ୍ମାରେ ଏଭଳି ଲାଗୁଛି—କ୍ଷୟଶୀଳ କିମ୍ବା ଅକ୍ଷୟ। ଯେପରି ଫଳ ହାତରେ ପଡ଼ି ଘଡ଼ା ଭିତରେ ଫୁଟେ, ତେଣୁ ଆତ୍ମା ଆକାଶକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେହଭିତରେ ଚଳିତ। ଘଡ଼ା ନାଷ୍ଟ ହେଲେ, ତାହାର ଆକାଶ ଆକାଶରେ ଏକତା ପାଏ; ଦେହ ଶେଷ ହେଲେ, ଦେହୀ ଦୁଃଖରହିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଯାଏ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ମନ ଓ ଦେହ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରୁ ଗୁପ୍ତ; ପୁନଃପୁନଃ ମୃତ୍ୟୁର ଆବରଣରେ ଢାକାଯାଇ, ସେମାନେ ଶୟନରେ ରହନ୍ତି—ଦୁଃଖ କାହିଁକି? ଅଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଗୁପ୍ତ ହେଲେ, ଭୟ କାହିଁକି, ହେ ବଳଶାଳୀ? ଏଠାରେ କେହି ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ।