ଏକ ସମୟର କଥା, କେଉଁଠି ଦୁଇଟି ନଦୀ ଥିଲା, ଯାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ଓ ଜଳଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯାଇଥିଲା—ଏମିତି ଯେଉଁପରି ଅନ୍ଧଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅପରିଗଣ୍ୟ। ଏହି ଶୁଷ୍କ ନଦୀରେ, ତିନିଜଣ ରାଜପୁତ୍ର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଏମିତି ଯେମିତି ତୀବ୍ର ତାପରେ ପିଡିତ ଲୋକେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବଙ୍କ ପରି। ସେମାନେ ଏହି ଜଳରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖେଳିଲେ, ଓ ଅମୃତ ସମାନ ମଧୁର ଜଳ ପିଇଲେ, ଏବଂ ପରେ ଆନନ୍ଦିତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବିଦାୟ ନେଲେ। ଦିନ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଉଥିଲା, ସେମାନେ ଏକ ନୂତନ ନିର୍ମିତ ହେଉଥିବା ଗଭୀର ପାହାଡ଼ ପରି ଏକ ସହରର ସାମ୍ନାରେ ବସିଲେ। ସେହି ସହର ଝଣ୍ଡା ଓ ପଦ୍ମପୋଖରୀ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ଥିଲା, ନୀଳ ଜଳ ଚମକୁଥିଲା, ଏବଂ ସେଠାର ଯଶ ଦୂର ଦୂର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସାରିତ ଥିଲା, ଗୀତ ଓ ଉତ୍ସବର ମାନ୍ଦଳିକ ଧ୍ୱନି ଶୁଣାଯାଉଥିଲା। ସେଠାରେ ସେମାନେ ତିନିଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶୋଭାମୟ ଓ ସମୃଦ୍ଧିଶାଳୀ ମହଳ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ମାଣିକ୍ୟ ଓ ସୁନାର ଦେଉଳରେ ତିଆରି, ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏହି ତିନିଟି ଘର ମଧ୍ୟରୁ, ଦୁଇଟି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଦେଉଳ ନଥିବା ଘର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା; ତିନିଜଣ ଏହି ଦେଉଳ ନଥିବା ମନୋହର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତିନିଜଣ ଉତ୍ସାହରେ ବସିଗଲେ ଓ ଦେଖିଲେ ତିନିଟି ସୁନାର କଟୋରା ଅଛି, ଯାହା ଜଳି ଓ ଚମକୁଥିଲା। ସେମାନେ ଦେଖିଲେ, ଦୁଇଟି କଟୋରା ଭାଙ୍ଗି ଗଲା, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଗୁଣ୍ଡି ହୋଇଯାଇଛି; ଏହି ଗୁଣ୍ଡି ଅବସ୍ଥାରେ ଥିବା ପାତ୍ରକୁ ସେମାନେ ନେଇଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ନବ୍ବେ ନଉ ମାପ ଓ ଏକ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ଥିଲା, ଏଭଳି ଏକ ଶତ ମାପ ଅନୁପସ୍ଥିତ ଥିଲା, ଯାହା ବହୁତ ଜଣ ଭୋଜନ କରି ଖାଇ ଦେଇଥିଲେ। ଶତଶଃ ଲୋକ ଏଠି ଭୋଜନ କଲେ, ଶତଶଃ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କଲେ, ଏବଂ ସେଇ ତିନିଜଣ ରାଜପୁତ୍ର ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କଲେ। ଏହି ଭବିଷ୍ୟତ ସହରରେ, ସେଇ ତିନିଜଣ ରାଜପୁତ୍ର ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଖୁସିରେ ଅବସ୍ଥିତ, ନିଜ ଶିକାର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ। ଏହି ଚମତ୍କାର ଗଳ୍ପ ତୁମ ପାଇଁ କୁହାଯାଇଛି, ହେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ; ଏହି ଗୁଣବାନ ଗଳ୍ପକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର, ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ତୁମେ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବ। ଏପରି ଶୁଭ ଶିଶୁଗଳ୍ପ ରାମଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଧାତ୍ରୀ କୁହିଥିଲେ, ଏବଂ ଶିଶୁ ଏହି ଶୁଭ କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କଲେ। ହେ କମଳନୟନ ରାମ, ଏହି ଶିଶୁଗଳ୍ପ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି, ମନର ଗଳ୍ପ ସହିତ ଏହା ସମ୍ପୃକ୍ତ। ଏହି ଶିଶୁଗଳ୍ପ ପରି, ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟ ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି—ଅତି ତୀବ୍ର ଓ ଅନର୍ଥକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା। ଏହି ସମସ୍ତ କେବଳ ଦୃଶ୍ୟମାନ କଳ୍ପନାର ଜାଲ, ଯାହା ବନ୍ଧନ, ମୋକ୍ଷ ଇତ୍ୟାଦି ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଏ। ଏଠି କଳ୍ପନା ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ; ମନର ଶକ୍ତିଦ୍ୱାରା କେବଳ କିଛି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା କିଛି ନ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା କେବଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କିଛି ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ପବନ, ଆକାଶ, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ଦିଗ୍ବଳୟ—ଏସବୁ ମନର ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ନିଜ ମନର ସ୍ୱପ୍ନ ପରି। ଯେପରି ତିନି ରାଜପୁତ୍ର, ନଦୀ ଓ ସହର ଏକ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ସେପରି ଏହି ତିନି ଲୋକର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର। କେବଳ ଚିନ୍ତା, ସଦା ଅଶାନ୍ତ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚମକୁଥିଲା; ଯେପରି ସମୁଦ୍ର କେବଳ ଜଳ, ସେପରି ସମସ୍ତ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ମାତ୍ର। ପ୍ରଥମେ ଚିନ୍ତା ପରମାତ୍ମାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହା ପରେ କ୍ରିୟାର ରୂପ ନେଇ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ କେବଳ ଚିନ୍ତାର ଜାଲ; ଏହି ଜଗତ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତା, ହେ ଲୀଳାମୟ; କଳ୍ପନାକୁ ଛାଡ଼, ଅଚିନ୍ତା ଦଶାକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଶାନ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କର, ହେ ରାମ। ଯିଏ ମୂଢ଼, ସେ ନିଜ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ତର୍ମୁଗ୍ନ ହୋଇ ବ୍ୟାକୁଳ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଅନ୍ଧାତ୍ମା ଏକ ଆତ୍ମାର ଚିନ୍ତାରେ ଅବାକ ହୁଏ, ଶିଶୁ ପରି। ଏହି ଯକ୍ଷ କିଏ, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବି କଳ୍ପନା କରାଯାଏ? କିଏ ଏହି ଅସତ୍ୟ ମହାମୋହକୁ ସ୍ୱୀକାର କରେ? ପଞ୍ଚଭୂତ ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ଯକ୍ଷ, ଅହଂକାର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏଠି କଳ୍ପିତ ହୁଏ, ଶିଶୁ ଭୂତ ଦେଖି ଭୟ ପାଇଥିବା ପରି। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତରେ ପରମସତ୍ୟ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଅଛି, ଏହି ଅହଂକାର କେମିତି, କଉଁଠୁ, କେଉଁ ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ? ସତ୍ୟରେ କୌଣସି ଅହଂକାର ନାହିଁ, କାରଣ ପରମାତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭେଦ ନାହିଁ; ଯେପରି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବା ଯାତ୍ରୀ ତୀବ୍ର ତାପରେ ଜଳ ଦେଖେ। ମନର ମହାକ୍ରିୟା ମଣି, ସଂସାର ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଆତ୍ମାରେ ନିର୍ଭର କଲେ, ଆତ୍ମା ଚମକେ, ଯେପରି ଜଳରେ ଜଳ ଚମକେ। ଏହିପରି, ହେ ରାମ, ଅସମର୍ଥିତ ମିଥ୍ୟା ଦୃଷ୍ଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କର; ସତ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଆଶ୍ରୟ କର, ଯାହା ଭୂମିକ୍ରମ ଓ ଆନନ୍ଦମୟ। ଅନ୍ୱେଷଣଶୀଳ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା, ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତଃକରଣ ଅଶାନ୍ତି ନଥିଲେ, ସତ୍ୟକୁ ଜାଣିବା ଓ ଅସତ୍ୟକୁ ସର୍ବଥା ତ୍ୟାଗ କର। ‘ବନ୍ଧନ’ କିମ୍ବା ‘ମୋକ୍ଷ’ କୁହିବା ଅର୍ଥହୀନ—କାହିଁକି ତୁମେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖିତ? ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ, କ’ଣ, କିପରି, କିଏ ବନ୍ଧନ ଦେଇପାରିବ? ଅଖଣ୍ଡ ପରମାତ୍ମାରେ, ଯେଉଁଠି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ଧାରଣାରେ ଉଦ୍ଭବିତ, ସେଠି କ’ଣ ବନ୍ଧନ, କ’ଣ ମୋକ୍ଷ ଅଛି? ତୁମେ ସ୍ୱତଃ ଦୁଃଖରହିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତାହାର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କର, କାହିଁକି ଅଙ୍ଗର ଆଘାତ ଉପରେ ଶୋକ କର? ଆତ୍ମାରେ କୌଣସି ଭେଦ, ଏକତା କିମ୍ବା ପରିବର୍ତ୍ତନ ନାହିଁ। ଦେହ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଆଘାତ ପାଏ, କିମ୍ବା କ୍ଷୟ ହୁଏ, ଆମକୁ କ’ଣ କ୍ଷତି? ଯେପରି କୁମ୍ଭ ଜଳିଗଲେ ମଧ୍ୟ ସେଥିରେ ଥିବା ସୁନାକୁ କିଛି ହୁଏନି। ଦେହ ପଡ଼ିଯାଉ, ନଶ୍ଟ ହେଉ—ଆମକୁ କ’ଣ କ୍ଷତି? ଫୁଲକୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ କଲେ, ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ, ଯାହା ଆକାଶରେ ଅଛି, ତାହା କ’ଣ ନଶ୍ଟ ହୁଏ? ଦେହରେ ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖର ଶୀତଳ ପ୍ରହାର ହେଉ—ଆମେ ଆକାଶରେ ଅବସ୍ଥିତ ମଧୁମକ୍ଷୀ ପରି, ଆମକୁ କ’ଣ କ୍ଷତି?