ଏହି ବନ୍ଧନର ଧାରଣା ଅବିଜ୍ଞାନୀଙ୍କର କଳ୍ପନା ମାତ୍ର; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେଉଁ ମୋକ୍ଷ ଭାବନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭ୍ରମ ଅଟୁଟ ଅଛି। ଏହିଭଳି ଅବିଜ୍ଞତାର ଗଣନାରେ, ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ନେଇ ଅନେକ ଧାରଣା ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୋକ୍ଷ କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମନ ଜାଗ୍ରତ, ସେଠାରେ ଏହି ଭ୍ରମର ଅସତ୍ୟତା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଯେପରି ରସୀକୁ ସର୍ପ ଭାବି ଭ୍ରମ ହୁଏ, ତେଣୁ ଏହି ଭ୍ରମ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଧରି ରହେ। ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୋକ୍ଷ ନେଇ କୌଣସି ଧ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ନାହିଁ, ଏହି ଧ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କେବଳ ଅବିଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମନରେ ଅଛି, ହେ ରାଘବ। ପ୍ରଥମେ ମନ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ତା’ପରେ ଅସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ତା’ପରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୋକମାନଙ୍କ ନାମକରଣ ହୁଏ; ଏହି ଆରମ୍ଭିକ କ୍ରମ ଅନ୍ତେ ତାହାର ମୂଳକୁ ପହଞ୍ଚି ଏକ ଶିଶୁମନର ଗଳ୍ପ ଭଳି ହୁଏ। ଏଠାରେ, ଏକ ଜିଜ୍ଞାସୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ: “ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଋଷି, ଏହି ଶିଶୁମନର ଗଳ୍ପର କ୍ରମ କାହିଁକି କୁହାଯାଉଛି? ଦୟାକରି ଏହାକୁ ନିୟମିତ କ୍ରମରେ କହ, ଏବଂ ମନ ବିଷୟର ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାର କାରଣ କୁହ।” ଏଠି, ଏକ ସରଳ ଓ ନିର୍ମଳ ମନର ଶିଶୁ ତାଙ୍କ ଧାତ୍ରୀଠାରୁ ଅନୁରୋଧ କରେ: “ମୁଁ ଯେଉଁ ଗଳ୍ପ କେଉଁଠି ଶୁଣିଛି, ମୋତେ କୁହ।” ଶିଶୁଙ୍କର ମନୋରଞ୍ଜନ ପାଇଁ, ସେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ ଧାତ୍ରୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମଧୁର ଶବ୍ଦରେ ଏକ ଗଳ୍ପ କୁହିଥାଏ। ସେ କୁହିଲେ: ଏକ ସମୟରେ, ଏକ ବିରାଟ ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ନଗରରେ ତିନି ଜନ ଉତ୍ତମ ପ୍ରିନ୍ସ୍ ଥିଲେ, ସେମାନେ ମହାନ୍ ଆତ୍ମା ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଥିଲେ, ଆକାଶର ତାରାମାନଙ୍କ ପରି ଜ୍ୟୋତ୍ସ୍ନାମୟ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ତୃତୀୟଜଣ ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ରହିନଥିଲେ; ତଥାପି ସେମାନେ ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ଓ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହେଉଥିଲେ, ଚାନ୍ଦ୍ରମା ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏକଦିନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଲାଗି ଚେଷ୍ଟା କରି, ସେମାନେ ଏକାକୀ ହୋଇ, ମୁଖ ଅବନମ୍ର, ଦୁଃଖିତ ମନରେ ଏକଠା ହେଲେ। ସେ ଶୂନ୍ୟ ନଗରକୁ ଛାଡ଼ି, ମୁଖ ବିକୃତ ହୋଇ, ଗଗନରେ ବୁଧ, ଶୁକ୍ର ଓ ଶନି ଯେପରି ଏକସাথে ଚାଲନ୍ତି, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ। ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଶିମୁଲ ଗଛର ପତ୍ରପରି କମଳ, ପଛରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ପୋଡ଼ିଗଲା, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ତାପରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ। ପଥର ଉତ୍ତାପରେ ସେମାନଙ୍କ ପଦପଦ୍ମ ଜଳିଗଲା, ଏବଂ ହରିଣ ଝୁଣିଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଯେପରି ମାଆ ବାପାକୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେମାନେ ‘ହା ବାପା! ହା ମାଆ!’ ବୋଲି କାନ୍ଦିଲେ। ଘାସର କଣ୍ଟାରେ ପାଦ ଆଘାତ, ଗାତରେ ଘମ, ଦୂର ପଥ ଚାଲି ଧୂଳିରେ ଢାକିଯିବା, ଏହି ଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ସେମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏଠାରେ, ଏକ ତିନୋଟି ଗଛର ଝୁପଡ଼ିକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳର ଗଛ, ନୂତନ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ। ସେ ତିନୋଟି ଗଛ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି କେବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇନଥିଲା, ତୃତୀୟଟିକୁ ଚଢିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାହାର କୌଣସି ବୀଜ ନଥିଲା। ଏହି ଭଳି କ୍ଲାନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେମାନେ ଗଛ ତଳେ ବସିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦେବବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଥାନ୍ତି। ସେଠାରେ ମଧୁପାନ ସମ ଫଳ ଖାଇଲେ, ତାହାର ରସ ପିଲେ, ଫୁଲ ମାଳା ପିନ୍ଧିଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପୁଣି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଚାଲି, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହେବାବେଳେ ସେମାନେ ତିନି ଟି ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତରଙ୍ଗର ଧ୍ୱନି ଗଞ୍ଜିଉଥିଲା। ସେ ତିନି ନଦୀ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ଥିଲା, ଦୁଇଟିରେ କିଛି ଜଳ ଥିଲା ନାହିଁ—ଅନ୍ଧଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଯେପରି ନାହିଁ। ଏହି ଶୁଷ୍କ ନଦୀରେ, ସେମାନେ ଉତ୍ସାହରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଯେପରି ତାପିତ ଲୋକ ଶ୍ୱର୍ଗୀୟ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବ ପରି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଜଳରେ ଖେଳି, ମଧୁର ଜଳ ପାନ କରି, ସେମାନେ ଉଲ୍ଲାସିତ ଓ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଦିନ ଶେଷ ହେବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଉଥିବାବେଳେ, ସେମାନେ ଏକ ନୂତନ ନିର୍ମିତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ପାହାଡ଼ ସଦୃଶ ନଗର ପାଖରେ ବସିଲେ। ସେହି ନଗର ଧ୍ୱଜା ଓ ପଦ୍ମସରୋବରରେ ଶୋଭିତ, ନୀଳ ଜଳ ଚମକିଉଥିଲା, ଏବଂ ଏହାର କୀର୍ତ୍ତି ଦୂରେ ପ୍ରସାରିତ, ଗୀତ ଓ ଉଲ୍ଲାସର ମଣ୍ଡଳରେ ଶୋଭିତ। ସେଠାରେ ସେମାନେ ତିନିଟି ଦୀପ୍ତିମାନ ମହଳ ଦେଖିଲେ, ରତ୍ନ ଓ ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣର ଦିୱାର, ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି ଚମକୁଥିଲା। ସେ ତିନି ଘର ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଦିୱାର ଛାଡ଼ି ଦାନ୍ତି ଥିଲା; ସେମାନେ ସେହି ଦିୱାର ନଥିବା ମନୋହର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ପ୍ରବେଶ କରି, ଶୀଘ୍ର ବସି, ସେ ଉତ୍ତମମୁଖ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତିନିଟି ସ୍ୱର୍ଣ୍ଣ ପାତ୍ର ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାପ ଓ ଜ୍ୟୋତି ଥିଲା। ଏଠାରେ, ଦୁଇଟି ପାତ୍ର ଖଣ୍ଡ ହୋଇଗଲା, ଏବଂ ଗୋଟିଏ ଚୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା; ସେମାନେ ଜ୍ଞାନୀ ମାନେ ସେହି ଚୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି ଗ୍ରହଣ କଲେ। ନବ୍ବେଁ ନଉ ମାପ ଓ ଗୋଟିଏ ଅଧିକ ଖାଦ୍ୟ ରହିଲା, କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ଶତ ମାପ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ଅନେକ ଜଣେ ଖାଇ ଶେଷ କରିଦେଇଛନ୍ତି। ତା’ପରେ ଶତ ଶତ ଲୋକ ଖାଇଲେ, ଶତ ଶତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖାଇଲେ, ଏବଂ ସେ ତିନି ପ୍ରିନ୍ସ୍ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସନ୍ତୁଷ୍ଟି ଲାଭ କଲେ। ସେହି ଭବିଷ୍ୟତ ନଗରରେ, ଏହି ତିନି ପ୍ରିନ୍ସ୍ ଆଜି ମଧ୍ୟ ସୁଖରେ ବସୁଛନ୍ତି, ମୋ ପୁତ୍ର, ଶିକାର ଓ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ। ଏହି ଆନନ୍ଦମୟ ଗଳ୍ପ ତୁମକୁ କୁହିଦେଲି, ହେ ପାପହୀନ; ଏହାକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କର, ଜ୍ଞାନୀ, ତେବେ ତୁମେ ବିବେକୀ ହେବ। ଏହିପରି ଧାତ୍ରୀ ଏହି ଶୁଭ ଶିଶୁମନର ଗଳ୍ପ କୁହିଲେ, ଶିଶୁ ଏହି ଶୁଭ ଗଳ୍ପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା। ଏହି, ହେ କମଳନୟନ ରାମ, ମୁଁ ଏହି ଶିଶୁମନର ଗଳ୍ପ ତୁମକୁ କୁହିଲି, ମନର ଗଳ୍ପ ସନ୍ଦର୍ଭରେ। ଏହି ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି, ଯେପରି ଶିଶୁମନର ଗଳ୍ପରେ, ତୀବ୍ର ଓ ଅନର୍ଥକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା। ଏହା କେବଳ ଏକ କଳ୍ପନାର ଜାଲ, ଯାହା ଦୃଶ୍ୟମାନ ରୂପରେ ବନ୍ଧନ, ମୋକ୍ଷ ଆଦି ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ଏଠାରେ କଳ୍ପନା ବ୍ୟତୀତ କିଛି ନାହିଁ; ମନର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା କିଛି ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା କିଛି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବଳ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କିଛି।