ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ ଏକ ଗଭୀର ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ସହିତ—ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପ ମୃଗମରୀଚିକା ମଧ୍ୟରେ ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଅଖଣ୍ଡ ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ, କର୍ତ୍ତା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ—ଏସବୁ କିଛି ମାତ୍ର ବ୍ରହ୍ମ; ଏହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ଦେଖାଯାଏ ସେ କେବଳ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା। ଏଠାରେ ଲୋଭ, ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା କିଛି ନାହିଁ; ସବୁଠି ପବିତ୍ରତା। ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାର ଲୋଭ କିପରି ହେବ? ଏହି ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟି ଆତ୍ମାମୟ; ଭାବନା ଏବଂ ମନ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅଟୁଟ ରୂପ। ଯେପରି ଏକ ସୁନାର ବାହୁଡ଼ି ସୁନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ। ହେ ରାମ, ଯେଉଁଥିରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଜ୍ଞାନୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି, ସେଉଁଥିରେ ମନ କିମ୍ବା ଜୀବ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ଏହି ଭାବରେ ଅପରିଚିତ ଥିଲେ ବନ୍ଧନ ଦୃତ ଭାବେ ଆସେ, ଚିହ୍ନଟ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆତ୍ମା, ଯାହା ନିଜକୁ ଜାଣିନାହିଁ, ନିଜ ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟକ୍ତିଗତତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଶୂନ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ। ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ଏହି ସଂସାରରେ ବ୍ୟକ୍ତିରୂପେ ଚମକେ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ ଥିବା ଲୋକ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖେ—ଏକ ସତ୍ୟ ଓ ଏକ ଅସତ୍ୟ। ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଅନୁଭୂତି ଅସମ୍ଭବ; ଆତ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ତେଣୁ ଆତ୍ମା କେଉଁଠି ବନ୍ଧିବ, କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ମିଳିବ? ଯେଉଁଠି ଚିରକାଳ ବନ୍ଧନ ଅସମ୍ଭବ, ସେଠାରେ ବନ୍ଧନର ଧାରଣା ମିଥ୍ୟା; ଯାହାଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କଳ୍ପିତ, ସେଉଁଥିରେ ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା। ମନ ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଉଛି, ସେଇ ଲାଗିଯାଏ; ତେଣୁ ବନ୍ଧନ କଳ୍ପନା ମାତ୍ର, ଏହା କିପରି ପ୍ରକୃତ ହେବ? ଏହି ବନ୍ଧନର ଧାରଣା ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମିଥ୍ୟା ଭାବନା; ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ମୁକ୍ତି ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ମିଥ୍ୟା। ଏଭଳି ଅଜ୍ଞାନର ଗଣନାରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟି ରହେ; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ହେ ପ୍ରାଜ୍ଞ, ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି କିଛି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମନ ଜାଗୃତ, ସେଠି ଭାବନାର ଅସତ୍ୟତା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଯେପରି ରସି ଓ ସାପର ଭ୍ରମ; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଏହା ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ପ୍ରାଜ୍ଞଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ଏହି ଭ୍ରମ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ପ୍ରଥମେ ମନ ଆସେ, ତା’ପରେ ଅସକ୍ତିର ମୁକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟି, ଏବଂ ତା’ପରେ ସଂସାର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୋକ ନାମର ଉଦ୍ଭବ; ଏହି ଆଦିକ୍ରମ ନିଜ ମୂଳ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଏକ ଶିଶୁ ଗଳ୍ପ ହେବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଏକ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଆସେ—ଏକ ଶିଶୁ, ଯାହାର ମନ ସରଳ ଓ ଅନ୍ନଦିନ, ତାର ଧାତ୍ରୀଙ୍କୁ ପଚାରେ, “ଆପଣ କେଉଁଠୁ ଶୁଣିଥିବା ଗଳ୍ପ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।” ଶିଶୁର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ସେ ଜ୍ଞାନବତୀ ଧାତ୍ରୀ ମଧୁର ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ଶବ୍ଦରେ ଏକ ଗଳ୍ପ କୁହନ୍ତି। ସେ କୁହନ୍ତି—ଏକ ଶୂନ୍ୟ ଓ ବିଶାଳ ନଗରରେ ତିନିଜଣ ବିରାଟ୍ ଓ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜପୁତ୍ର ଥିଲେ, ଯେମାନେ ଆକାଶର ତାରାମାନେ ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଇଜଣ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ଏବଂ ତୃତୀୟଜଣ ଗର୍ଭରେ ମଧ୍ୟ ରହିନଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ଓ ରୂପରେ ଚନ୍ଦ୍ର ପରି ଚମକୁଥିଲେ। ଏକ ଦିନ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସାଧନା ଲକ୍ଷ୍ୟରେ, ସେମାନେ ଏକାଠି ହେଲେ—ନିର୍ଜନ, ମୁଖ ହ୍ରସ୍ତ, ମନ ଦୁଃଖରେ ଅତିବ୍ୟାପ୍ତ। ସେମାନେ ସେଇ ଶୂନ୍ୟ ନଗର ଛାଡ଼ି, ମୁଖ ବିକୃତ କରି, ଯାହାକୁ ମେରୁରେ, ଶୁକ୍ର, ବୁଧ, ଓ ଶନି ଏକଠି ହେବା ପରି ଚାଲିଗଲେ। ତାଳ ଗଛର ପତ୍ର ପରି ନରମ ଅଙ୍ଗ, ପଛରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ଜଳିଥିବା ପତ୍ର ପରି ସେମାନେ ଥକିଗଲେ। ରସ୍ତାର ତାପିତ ବାଳୁକାରେ ସେମାନଙ୍କ ଅରବିନ୍ଦ ପଦ ଦହିଗଲା, “ହା ବାପା! ହା ମା!” ବୋଲି ହରିଣ ଦଳ ଛାଡ଼ି ଯିବା ପରି କ୍ରନ୍ଦନ କଲେ। ଘାସ ଶଳାକାରେ ପାଦ ଆହତ, ଗା ଘମରେ ଭିଜା, ଦୀର୍ଘ ଦୂର ଚାଲି ଧୂଳିରେ ଆବୃତ, ସେମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ପଥରେ ତିନିଟି ଗଛର ଝୁପି ଦେଖିଲେ—ଫୁଲ ଝୁରି, ଫଳ ଓ କିଶଳୟରେ ଶୋଭିତ, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶରଣ ନେଇଥିବା। ସେଇ ତିନି ଗଛ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଟି କେବେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇନଥିଲା, ଏବଂ ତୃତୀୟ ଗଛ ଚଢ଼ିଲେ ମଧ୍ୟ ତା’ର ମୂଳ ନଥିଲା। ଥକି ଏକ ଗଛ ତଳେ ବସିଲେ, ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ୱର୍ଗର ଚାୟା ତଳେ ବସିଥିବା। ସେଠାରେ ଅମୃତ ସମ ଫଳ ଖାଇଲେ, ତା’ର ରସ ପିଲେ, ଫୁଲ ଗୁଛ ଦ୍ୱାରା ମାଳା ତିଆରି କଲେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବିଶ୍ରାମ କରି, ପୁଣି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ଏହିପରି ଆଉ ଦୂର ଚାଲି, ଦିନ ମଧ୍ୟାନ ହେବାବେଳେ, ସେମାନେ ତିନିଟି ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ—ଯାହାର ତରଙ୍ଗ ଉଲ୍ଲାସିତ ଧ୍ୱନି କରୁଥିଲା। ଏଠି ଏକ ନଦୀ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଷ୍କ ଥିଲା, ଦୁଇଟିରେ ଜଳର ଚିହ୍ନ ମଧ୍ୟ ନଥିଲା—ଅନ୍ଧ ଲୋକର ଦୃଷ୍ଟିପରି ଅନୁପସ୍ଥିତ। ସେମାନେ ସେଇ ଶୁଷ୍କ ନଦୀରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆନନ୍ଦରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଗ୍ରୀଷ୍ମ ତାପରେ ଦୀନ ବ୍ୟାକୁଳ ଲୋକ ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗ ଗଙ୍ଗାରେ ନିମ୍ନଜନ କରନ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଶିବା ପରି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଖେଳି, ଅମୃତ ସମ ଜଳ ପିଇ, ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରସନ୍ନତାରେ ଚାଲିଗଲେ। ଦିନ ଶେଷ ହେବା ସମୟ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେ ଏକ ନୂତନ ନିର୍ମିତ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ପାହାଡ଼ ପରି ଏକ ନଗର ସାମ୍ନାରେ ବସିଲେ। ସେଇ ନଗର ଧ୍ୱଜ, ପଦ୍ମସର, ନୀଳ ଜଳ ଓ ଯଶସ୍ୱୀ ଶବ୍ଦରେ ଶୋଭିତ, ଗୀତ ଓ ଉଲ୍ଲାସର ଚକ୍ରରେ ଚମକୁଥିଲା। ସେଠି ସେମାନେ ତିନିଟି ଭବନ ଦେଖିଲେ—ଅତି ଶୋଭାମୟ, ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ମଣି ଓ ସୁନାର ପ୍ରାଚୀରରେ ଶୋଭିତ, ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ପରି। ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ଦୁଇଟି ଘର ଅପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏକଟି ଚାରିପଟେ ଦେବାଲି ନଥିଲା; ସେମାନେ ଏହି ଦେବାଲି ନଥିବା ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ପ୍ରବେଶ କରି ଶୀଘ୍ର ବସି, ମୁହଁ ଶୋଭାମୟ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ ଏବଂ ତିନିଟି ତାପିତ, ଚମକୁଥିବା ସୁନା ଭାଣ୍ଡ ଦେଖିଲେ।