ଏହି ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ମନର ଆକୃତି ଯାହା ଚିନ୍ତାଧାରା ଭାବେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେହି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟେ—ଏହି ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶକ୍ତିକୁ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ମନ ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଭେଦ ମାନସିକ ଭ୍ରାନ୍ତି ଅଟେ, ଯାହା ମହାମୋହର କାରଣ ଅଟେ। ଯେଉଁଠି ଚିନ୍ତା ଅଛି କି ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ନାମ ଅଟେ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ସେଇ ଏକମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି; ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବି ଜାଣ। ମନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କେବଳ ଦେଖା ଯାଉଥିବା ଭାସରୁ ଉପଜିଥାଏ, ଏବଂ ସେହି ଭାସ ଦ୍ୱାରା ନିବୃତ୍ତି ହୁଏ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରୁ ନୁହେଁ। ମନ ଶବ୍ଦରେ ଯେଉଁ ପ୍ରତିବିମ୍ବ, ସୀମା, ସଂଖ୍ୟା, ଆକୃତି ଓ ବିରୋଧ ଦେଖାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ବି ବ୍ରହ୍ମ ଭାବି ଜାଣ। ମନ ଯେପରି ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ପରି ତାହା ହୁଏ; ଏଠି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦ୍ୱାରା ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଇଛି। ଯେପରି ଶାନ୍ତ ଏବଂ ପବିତ୍ର ଜଳରେ ଏକ ତରଙ୍ଗ ସ୍୵ୟଂ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ସେପରି ଜୀବ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ପରମାତ୍ମା ଭିତରେ ସଂସାରର କାରଣ ହୁଏ। ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଚେତନା ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ଅଟେ, ଯେପରି ସମୁଦ୍ରରେ ତରଙ୍ଗ, ଝାଙ୍କାର, ତରଳତା କେବଳ ଜଳ ଅଟେ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ଅଟେ ନାହିଁ—କେବଳ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହା ନାମ, ରୂପ, କ୍ରିୟା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ; ଯେପରି ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ଜଳ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବି ଦୃଷ୍ଟିଗୋଚର ହୁଏ। ଯାହା ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ନଶ୍ୱର ହୁଏ, ଗତିଶୀଳ କିମ୍ବା ଅଚଳ ଅଟେ, ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟନ୍ତି—ଏହା ବ୍ରହ୍ମର ରୂପାନ୍ତର ମାତ୍ର। ଯେପରି ଗଭୀର ତାପ ମାୟାଜଳରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ଅଖଣ୍ଡ ଆତ୍ମା ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କାରଣ, କ୍ରିୟା, କର୍ତ୍ତା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ—ସମସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟେ; ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କେବଳ ଧାରଣା ନିମିତ୍ତ ଅଟେ। ଏଠି ଲୋଭ, ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା କିଛି ନାହିଁ; ସମସ୍ତେ ଶୁଦ୍ଧ ଅଟନ୍ତି। ଆତ୍ମା ଭିତରେ ଆତ୍ମାର ଲୋଭ, ମୋହ କିମ୍ବା ତୃଷ୍ଣା କେମିତି ହେବ? ଏହା କେଉଁଠୁ ଆସିପାରିବ? ଏହି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଶ୍ୱ ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା, ଧାରଣାର ପ୍ରକ୍ରିୟା ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମା ଅଟେ। ଯେପରି ସୁନାର ବାହୁଡ଼ି ସୁନା ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ, ସେପରି ଆତ୍ମା ମନ ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମ ଅଜ୍ଞାତ ରହେ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ମନ କିମ୍ବା ଜୀବ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଜଣାଯାଇନଥିଲେ ବନ୍ଧନ ଧାରଣା ଦ୍ରୁତ ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, ଜଣାଯିବା ସହ ବନ୍ଧନ ମୁକ୍ତ ହୁଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆତ୍ମା ନିଜେ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଧାରଣା କରି ଜୀବତ୍ୱ ଉପଜାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଶୂନ୍ୟତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏଠି, ଆତ୍ମା ବିଶ୍ୱରେ ଜୀବ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖେ—ଏହା ଏକାଧାରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ। ମୋହ ବଶତଃ ଏହି ଦୁଇଟିରେ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଧାରଣା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଆତ୍ମା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଥିବାରୁ, ବନ୍ଧନ କେଉଁଠି ଏବଂ ମୁକ୍ତି କେଉଁଠି? ଯେଉଁଠି ଚିରକାଳ ବନ୍ଧନ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ଏହି ବନ୍ଧନ ଧାରଣା ମିଥ୍ୟା; ଯାହା ପାଇଁ ବନ୍ଧନ ଧାରଣା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା। ମନ ଯେଉଁ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ନେଉଛି, ସେଇ ହୁଏ; ତେଣୁ ବନ୍ଧନ କେବଳ ଧାରଣା ଅଟେ, ସେଉଁଠି ପ୍ରକୃତରେ ଏହା କେମିତି ଅଛି? ଏହି ବନ୍ଧନ ଧାରଣା ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା; ତେଉଁଠି ଉପଞ୍ଜିଥିବା ମୁକ୍ତି ଧାରଣା ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା। ଏହିପରି ଅଜ୍ଞାନର ମାନ୍ୟତାରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଧାରଣା ରହିଛି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୁକ୍ତି ନାହିଁ। ଯେଉଁଠି ମନ ଜାଗୃତ, ସେଉଁଠି ଏହି କଳ୍ପନା ଅସତ୍ୟତା ସ୍ପଷ୍ଟ—ଯେପରି ରସି ଓ ସାପର ଭ୍ରାନ୍ତି; ଅଜାଗୃତ ମନରେ ଏହା ନୁହେଁ। ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି ଓ ଏପରି ଭ୍ରମ ନାହିଁ; ଏହି ଭ୍ରମ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ ଅଟେ। ପ୍ରଥମେ ମନ ଉପଜେ, ପରେ ଆସକ୍ତି ମୁକ୍ତିର ଦୃଶ୍ୟ, ତାପରେ ବିଶ୍ୱର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୋକ ନାମକରଣ; ଏହି ଆରମ୍ଭିକ କ୍ରମ ତାହାର ମୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ ଶିଶୁଙ୍କ ପାଇଁ କଥା ଭଳି ହୁଏ। ଏଠି ରାମଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ହୁଏ, “ଏହି ଶିଶୁଙ୍କ କଥାର କ୍ରମ କାହିଁକି କୁହାଯାଉଛି? ଦୟାକରି ତାହାର କ୍ରମ ଓ ମନ ବିବରଣୀ ସହିତ କୁହ।” ଏଠି ଏକ ଶିଶୁ, ଯାହାର ମନ ସରଳ ଓ ଅବୋଧ, ତାହାର ଧାତ୍ରୀକୁ ପଚାରେ, “ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କେଉଁଠି ଶୁଣିଛ, ମୋତେ କୁହ।” ଶିଶୁର ମନର ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ଜ୍ଞାନବତୀ ଧାତ୍ରୀ ସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ମାଧୁର୍ୟପୂର୍ଣ୍ଣ ଶବ୍ଦରେ ଏକ କଥା କୁହେ। ସେ କହିଲେ—ଏକ ସମୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ଓ ଶୂନ୍ୟ ସହରରେ ତିନି ଜନ ମହାନ ଓ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜକୁମାର ଥିଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଆକାଶର ତାରା ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଦୁଇଜଣ କଦାପି ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ତୃତୀୟ ଜଣ ଗର୍ଭରେ ରହିଲେ ମଧ୍ୟ ବାହାରିଲେ ନାହିଁ; ତଥାପି ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଆଚରଣ ଓ ରୂପରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏକଦିନ ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ମିଶିଲେ—ସେମାନେ ନିରାଶ, ମନ ଦୁଃଖ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ଥିଲେ। ସେଇ ଶୂନ୍ୟ ସହର ଛାଡ଼ି, ମୁହଁ ମୁଡ଼ି, ଅନ୍ୟ କାହାର ସହ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ଚାଲିଗଲେ—ଯେପରି ଆକାଶରେ ବୁଧ, ଶୁକ୍ର, ଶନି ଏକାଠି ହୁଏ। ସେମାନଙ୍କ ଅଙ୍ଗ ଶିମୁଲ ଗଛର କଳିକା ଭଳି କମଳା, ପଛରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ, ଗରମ ଦିନରେ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଭଳି ଅଶକ୍ତ ହେଲେ। ପଥର ତାପିତ ବାଳୁକା ତଳେ ତାଙ୍କ କମଳ ଚରଣ ଦହିଯାଇ, “ହା ବାପା! ହା ମା!” ବୋଲି କୁହିଲେ, ଯେପରି ହରିଣ ଦଳ ଛାଡ଼ି କଣ୍ଠ ଦେଉଛି। ତାଙ୍କ ପାଦ ଗାଁ ଦ୍ୱାରା ଆହତ, ଗାଁଠି ଘାମରେ ଚିପ୍ଚିପା, ଦୂର ଚାଲି ଗା ଧୁଳିରେ ଆଛନ୍ନ, ତଥାପି ସେମାନେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ। ପଥରେ, ସେମାନେ ତିନିଟି ଗଛର ଏକ ଝୁମକ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ନୂତନ ପତ୍ର ଥିଲା, ହରିଣ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ବସୁଥିଲେ।