ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି—ଏହି ଶକ୍ତି ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁରେ ବିନାଶ ରୂପେ, ଦୁଃଖୀ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମନରେ ଦୁଃଖ ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହୁଏ। ଆନନ୍ଦିତ ଲୋକଙ୍କ ମନରେ ଆନନ୍ଦ ଶକ୍ତି, ବଳଶାଳୀ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ମନରେ ଶକ୍ତିର ଆଭାସ ମିଳେ। ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ସୃଷ୍ଟିର ଶକ୍ତି ବ୍ୟାପି ଅଛି, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଅନ୍ତ ଆସେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗ୍ରସଣ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ରହିଛି। ଏ ଜଗତ୍ ଏଭଳି, ଯେପରି ଗଛ ତାହାର ଫଳ, ଫୁଲ, ଲତା, ପତ୍ର, ଡାଳି, ଶାଖା, ଏବଂ ଗଠି ମୁଳ ମଣ୍ଡ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛି, ସେପରି ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଚେତନା ଓ ଜଡତା ମଧ୍ୟରେ ମନ, ଯାହାକୁ ଜୀବାତ୍ମା ବୋଲାଯାଏ, ମାତ୍ର ଦେଖାଯାଉଥିବା ଆଭାସ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ। ଯେପରି ଗଛର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ଲତା, ଝାଡ଼, ଗୁଛ, ଏବଂ ମୁଞ୍ଚି ରହିଥାଏ, ସେପରି ଜୀବାତ୍ମାର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତ। ପୃଥିବୀ ନିଜସ୍ଵ ସ୍ଥାନ ଓ କାଳ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଫୁଲ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନରେ ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ଧାନ ଚାଷ ଭଳି ପୃଥିବୀ ଉପରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କିଛି, ହେ ରାଘବ, ପବିତ୍ର ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଚେତନାର ନାମ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ—ଏହି ଆମେ, ତୁମେ, ଏହି ବିଶ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗ ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବ୍ୟାପି ଅଛି। ହେ ରାମ, ସେଇ ଆତ୍ମା ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସଦା ମହାକାୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ; ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ତାହା ଧାରଣ କରେ, ସେଉଁଟି ମନ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ। ଯେପରି ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ପଖିଲା ଚଳନ ଦେଖାଯାଏ, କିମ୍ବା ପାଣିରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣନ ହୁଏ, ସେପରି ମନ ଓ ଜୀବାତ୍ମା ମାତ୍ର ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଆଭାସ ରୂପେ ପ୍ରକଟ। ମନର ଯେଉଁ ରୂପ, ଯାହା ଚିନ୍ତାଶକ୍ତି ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେଇ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି; ଏହିଠାରେ, ହେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛି। 'ଏହି ମୁଁ'—ଏପରି ଭାବନା ମାତ୍ର ଆଭାସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ; ମନ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଭାବିବା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମୂଢତାର କାରଣ। ଯେଉଁ କିଛି ଚିନ୍ତାର ରୂପ, ଯେଉଁ କିଛି ନାମ, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ଏକ ଶକ୍ତି; ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣ। ମନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହା ମନରେ ବସିଥାଏ, ଏହା ମାତ୍ର ଆଭାସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏବଂ ସେଇ ଆଭାସ ଦ୍ୱାରା ଶେଷ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ। ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବା ବିରୋଧ, ସୀମା, ସଂଖ୍ୟା, ଆକୃତି—ଏହି ସମସ୍ତ ଭିନ୍ନତା ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ ଭାବେ ବୁଝ। ମନର ଆଭାସ ଯେପରି ଉନ୍ମୁଚିତ ହୁଏ, ସେଇପରି ତାହା ହୁଏ—ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦିଆଯାଏ। ଯେପରି ଅପରିସ୍କୃତ ଏବଂ ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ଏକ ତରଙ୍ଗ ନିଜେ ଉଠିଯାଏ, ସେପରି ପରମାତ୍ମାରେ ଜୀବାତ୍ମା ସଂସାରର କାରଣ। ହେ ରାମ, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଚେତନା ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ, ଯେପରି ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ, ଉତ୍ତାଳ, ଝାଲ ଏହି ସବୁ ଜଳ ହିଁ। ଦ୍ଵିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ; କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଏହି ନାମ, ରୂପ, କ୍ରିୟା ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ, ଯେପରି ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ଜଳ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ ଭାବିଯାଏ। ଯାହା ଜନ୍ମେ, ନଶ୍ୱର, ଚଳିତ କିମ୍ବା ଅଚଳ—ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର ରୂପାନ୍ତର ମାତ୍ର। ଏପରି, ଯେପରି ତୀବ୍ର ତାପ ମୃଗମରୀଚିକାରେ ନିଜେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଅଖଣ୍ଡ ଆତ୍ମା ନିଜେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ। କାରଣ, କ୍ରିୟା, କର୍ତ୍ତା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ—ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ; ଏହାଠାରୁ ଭିନ୍ନ କିଛି ନାହିଁ, ଯାହା ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ତାହା ମାତ୍ର ଭାବନା ପାଇଁ। ଏଠାରେ ଲୋଭ, ମୋହ, ତୃଷ୍ଣା କିଛି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର। ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମାର ଲୋଭ, ତୃଷ୍ଣା, ମୋହ କେମିତି ହେବ? କିଏଠାରୁ ଏହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ? ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଏକମାତ୍ର ଆତ୍ମା; ଭାବନା ପ୍ରକ୍ରିୟା ମାତ୍ର ଆତ୍ମା। ଯେପରି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ରେ ଚୁଡ଼ି, ଏହିପରି ଆତ୍ମା ମନ ଭାବେ ପ୍ରକଟିତ। ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମ ଅଜ୍ଞାନରେ ଥିଲେ ମନ କିମ୍ବା ଜୀବାତ୍ମା ବୋଲାଯାଏ; ଏହି ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ନହେଲେ ଶୀଘ୍ର ବନ୍ଧନ ଧାରଣ କରେ, ଚିହ୍ନିଲେ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଆତ୍ମା ଅଜ୍ଞାନରେ ନିଜ ଭାବନାରେ ବ୍ୟକ୍ତିତ୍ୱ ଦେଖାଏ, ଯେପରି ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା ଶୂନ୍ୟତା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏଠାରେ ଆତ୍ମା ବିଶ୍ୱରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ, ନିଜେ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ ବୋଲି ପ୍ରତିତି ହୁଏ—ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିଦୋଷ ଥିବା ଲୋକ ଦୁଇଟି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦେଖନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହିଁ ମିଶିଥାଏ। ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇଟିର ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଯାଏଁ ବ୍ୟାପି ଥିବାରୁ, କେଉଁଠି ବନ୍ଧନ ଓ କେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ହେବ? ବନ୍ଧନ ଯେଉଁଠି ସଦା ଅସମ୍ଭବ, ସେଠି ଏହି ବନ୍ଧନର ଧାରଣା ମାତ୍ର ଭ୍ରମ; ଯେଉଁଠି ବନ୍ଧନ ଭାବନା, ସେଠି ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ। ମନ ଯେଉଁ ନିଷ୍କର୍ଷ କୁ ଆସେ, ଏହି ମାତ୍ର ଘଟେ; ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ବନ୍ଧନ ମାତ୍ର ଭାବନା ଅଟୁଟ, ଏହି ବାସ୍ତବ ନୁହେଁ। ଏହି ବନ୍ଧନ ଧାରଣା ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମୁକ୍ତି ଧାରଣା ବି ଅସତ୍ୟ। ଏପରି, ଅଜ୍ଞାନର ଗଣନାରେ ବନ୍ଧନ ଓ ମୁକ୍ତି ଧାରଣା ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ବାସ୍ତବରେ, ହେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ, ବନ୍ଧନ ନାହିଁ, ମୁକ୍ତି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ। ଯେଉଁ ମନ ଜାଗୃତ, ସେଉଁଠି ଭ୍ରମର ଅସତ୍ୟତା ପ୍ରକାଶିତ—ଯେପରି ଦୂର୍ବୋଧ ରସ୍ସିକୁ ସାପ ବୋଲି ଭାବିବା, କିନ୍ତୁ ଅଜାଗୃତ ମନ ଏହା ଦେଖି ପାରେନାହିଁ। ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ବନ୍ଧନ, ମୁକ୍ତି ଓ ଏପରି ଭ୍ରମ କିଛି ନାହିଁ; ଏହି ଭ୍ରମ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ରାଘବ। ପ୍ରଥମେ ମନ, ତାପରେ ଅସଙ୍ଗତାର ଦୃଷ୍ଟି, ପରେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟି ଓ ଲୋକ ନାମକରଣ ଘଟେ; ଏହି ଆଦିକ୍ରମ ମୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ବାଳକଙ୍କ କାହାଣୀ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ହୁଏ।