ଏକ ସମୟରେ, ମନ ଅବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଗଣା ହେବାରେ ଏପରି ବୃଦ୍ଧି ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଉପରେ ଶିଖର ଯୋଡ଼ାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ମନ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଥାଏ, ସେହି ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକ ଏପରି ହରାଯାଏ, ଯେପରି ପ୍ରଭାତର ଦୂର୍ଗମ ଧୂପ ତଳେ ହିମ ପାଣି ଗଳିଯାଏ। ଏହି ଜୀବନରେ, ମନକୁ ସାଧୁ ନିଶ୍ଚୟ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯେଉଁ ନିଶ୍ଚୟ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏବଂ ରାଗ ନିଗ୍ରହର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ମୁନିମାନେ ନିର୍ବାଣ ମୌନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି; ଏପରି ଅଭ୍ୟାସର ପରେ, ଜନ୍ମହୀନ, ଶୁଭ୍ର, ଶୀତଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଲାଭ କରାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଏକବାର ନିବେଶିତ ହେଲେ, ବ୍ୟକ୍ତି ମହାପ୍ରସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷିତ ହୁଏ। ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରିଛି, ଯେପରି ଏକ ତରଙ୍ଗ ମହାସାଗରରେ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ। ଜାଗୃତ ଲୋକମାନେ ପାଇଁ, ଏହି ମନ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ୍—ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେପରି ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତରଙ୍ଗ ଏକାତ୍ମ ମହାସାଗର ଭିତରେ ଅନ୍ୟତା ଦେଖିନାହାନ୍ତି। ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଜାଗୃତ ହୋଇନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମନ ଏହି ସଂସାର ରେ ପ୍ରବୃତ୍ତିର କାରଣ ହୁଏ, ଯେପରି ଜଳର ସାଧାରଣତା ନ ଦେଖିବା ଦ୍ୱାରା ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ଜଳ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଜ୍ଞାନ ନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜାଗୃତି ପାଇଁ, ଶବ୍ଦ ଏବଂ ତାହାର ଅର୍ଥର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଭିନ୍ନତା ଉପଜାଯାଏ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅବିନାଶୀ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍, ଏବଂ ଏକାତ୍ମ; ତାହାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ତାହାର ଭିତରେ ଯାହା ଅନ୍ୟତା ଦେଖାଯାଏ, ସେଉଁଠି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁକୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ପ୍ରିୟ ଲାଗେ, ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ତିନି ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏକାତ୍ମ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଥାଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମର ଚେତନା ଶକ୍ତି ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ; ପ୍ରବାହ ଶକ୍ତି ପବନରେ; ନିର୍ଜୀବ ଶକ୍ତି ପଥରରେ; ଜଳରେ ତରଳତା ଶକ୍ତି; ଅଗ୍ନିରେ ଶିଖାର ଶକ୍ତି; ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତା ଶକ୍ତି; ବସ୍ତୁରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଶକ୍ତି। ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ବ୍ରହ୍ମ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଏ: ନାଶ ଶକ୍ତି ନାଶୀଳ ବସ୍ତୁରେ, ଦୁଃଖ ଶକ୍ତି ଦୁଃଖୀରେ। ଆନନ୍ଦ ଶକ୍ତି ଖୁସି ଲୋକରେ, ଶକ୍ତି ଶୂରବୀରରେ; ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ବସ୍ତୁରେ, ଏବଂ ବିନାଶ ଶକ୍ତି ଯୁଗ ଶେଷରେ। ଏକ ଗଛର ଫଳ, ଫୁଲ, ଲତା, ପତ୍ର, ଶାଖା, ଭାଙ୍ଗା, ଏବଂ ଯୁଗଳ ଯେପରି ଗଛର ମୂଳରେ ଅଛି, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ବ ବ୍ରହ୍ମରେ ଅଛି। ଚେତନା ଏବଂ ଜଡତା ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ମନ—ଜୀବାତ୍ମା—ବ୍ରହ୍ମରେ ଦେଖାଯାଏ। ଗଛର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ଲତା, ଝାଡ଼, ଗୁଛ, ଏବଂ ଅଙ୍କୁର ଯେପରି ଅଛି, ତେଣୁ ଜୀବାତ୍ମାର ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରେ ବସିଛି। ପୃଥିବୀ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସ୍ଥାନ ଏବଂ ଋତୁ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ତେଣୁ ମନମାନେ ବିଶ୍ବ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି। ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଏହି ସ୍ଥାନ ଏବଂ ସମୟର ବିଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ଧାନ ଗଛ ପୃଥିବୀର ଉପରେ ଯେପରି ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଏକାତ୍ମ, ଶୁଧ୍ଧ, ଅଭିନ୍ନ ଚେତନା, କଳ୍ପିତ ଧାରଣାରୁ ମୁକ୍ତ—ଏହି ମୁଁ, ତୁମେ, ବିଶ୍ବ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦିଗ, ରଘୁବୀର। ଏହି ଆତ୍ମା, ରାମ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସଦା ମହାରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ; ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଚିନ୍ତା ଧାରଣ କରେ, ତାହା ମନ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ପଙ୍ଖ ଆକାଶରେ ଚଳିବା, କିମ୍ବା ଜଳରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ସୃଷ୍ଟି ହେବା ଯେପରି, ଏହି ମନ ଏବଂ ଜୀବାତ୍ମା ଆତ୍ମାର ଦୃଶ୍ୟ ଚମକ ମାତ୍ର। ମନର ରୂପ, ଚିନ୍ତା ଶକ୍ତି ଭାବେ ଉଦ୍ଭବ—ଏହି ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି; ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ୍। ‘ଏହି ମୁଁ’ ଭାବନା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ; ମନ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମ ଭିନ୍ନ ଭାବନା ମହା ମୋହର କାରଣ। ଯାହା କି ଚିନ୍ତାର ରୂପ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅଥବା ନାସ୍ତିତ୍ୱ, ଏବଂ ଯାହାକୁ ନାମ ଦିଆଯାଏ—ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ଏକ ଶକ୍ତି; ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ଜାଣ। ମନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହା ମନରେ ବସିଛି, କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ, ଏବଂ ଏହି କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହୁଏ। ମନ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ବିଭିନ୍ନତା—ବିରୋଧ, ସୀମା, ସଂଖ୍ୟା, ରୂପ—କଳ୍ପିତ, ତାହା ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ୍। ମନର ଦୃଶ୍ୟ ଯେପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ମନ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ। ସାଗରର ଶୁଭ୍ର ଜଳରେ ଏକ ତରଙ୍ଗ ଉଦ୍ଭବିତ ହେବା ଯେପରି, ଜୀବାତ୍ମା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରେ ସଂସାରର କାରଣ। ରାମ, ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଚେତନା ସଦା ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ, ଉତ୍ତାଳ, ଚଳାପାଟି ସମସ୍ତ ଜଳରେ ଏକାତ୍ମ। ଏଠାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ କିଛି ନାହିଁ; କେବଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନିଜେ, ଯାହା ନାମ, ରୂପ, କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗର ବିଭିନ୍ନତା ଜଳରୁ ଭିନ୍ନ କଳ୍ପିତ। ଯାହା ଜନ୍ମ, ନାଶ, ଚଳିବା, ବସିବା—ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ଭିତରେ ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମର ରୂପାନ୍ତର। ମିରାଜର ତୀବ୍ର ତାପ ନିଜ ଭିତରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏପରି ଆତ୍ମା ଅଭିନ୍ନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। କାରଣ, କାର୍ଯ୍ୟ, କର୍ତ୍ତା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ—ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମ ମାତ୍ର; ତାହାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ଏବଂ ଯାହା ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, ସେ କଳ୍ପନା ପାଇଁ। ଏଠାରେ ଲୋଭ, ମୋହ, ଆସକ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶୁଧ୍ଧ। ଆତ୍ମା ଆତ୍ମାରେ କିପରି ଲୋଭ, ଆସକ୍ତି, ମୋହ ହେବ? କିଏ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିପାରିବ? ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ବ ଆତ୍ମା ମାତ୍ର; ଧାରଣା ଆତ୍ମା ମାତ୍ର। ଏକ ସୁନାର ବାକୁ ଯେପରି ସୁନା ମାତ୍ର, ଏପରି ଆତ୍ମା ମନ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ। ରାମ, ଯେଉଁ ବ୍ରହ୍ମ ଅଜାଗୃତ, ସେ ମନ କିମ୍ବା ଜୀବାତ୍ମା ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; ଏହି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ ନହେଲେ, ବନ୍ଧନ ଶୀଘ୍ର ଉପଜାଏ, ଚିହ୍ନିଲେ, ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ।