ଏକ ଅତି ଚମତ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଭିତରେ, ହଜାର ଟି ଆଖି ଓ ହଜାର ଟି ବାହୁ ବିଶିଷ୍ଟ ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କର ବର୍ଣ୍ଣନା ଦ୍ୱାରା ମନର ଅନେକ ଆକାର ଧାରଣ କରିବାର ଅସୀମ କ୍ଷମତାକୁ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ମନ ନିଜ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜେ ଆଘାତ କରେ, ଏବଂ ଏହି ଆଘାତଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ଭିତରେ କଳ୍ପନା କରି ନିଜେ ଆଘାତିତ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପାଖରୁ ପଳାଇଯାଏ, ଏବଂ ନିଜେ ଆଘାତ କରେ, ସେତେବେଳେ ମନ ନିଜ ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ପଳାଇଯାଏ ଏବଂ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କିପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ଦେଖ, ଯେଉଁଠି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ମନକୁ ଆଘାତ କରେ ଏବଂ ନିଜେ ପଳାଇଯାଏ। ସମସ୍ତ ମନ ନିଜ ନିଜ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ ହୋଇ ନିଜେ ନିଜେ ପଳାଇଯାଏ। ଏହି ବ୍ୟାପକ ଦୁଃଖ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେଥିରୁ ମଧ୍ୟ ପଳାଇଯାଏ। ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ସଂସ୍କାର ର ଜାଳ ଭିତରେ, ବନ୍ଧନ ନିଜେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମନ ନିଜ କଳ୍ପନାର ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଗୋଥିଏ ରେଶମ ପୋକ ଭଳି ନିଜେ ଜଡି ଦିଏ। ଏକ ଅସ୍ଥିର ଶିଶୁ ଖେଳ କରି ଅପମଙ୍ଗଳର ସମ୍ମୁଖୀନ ହୁଏ, ଆସନ୍ତା ଦୁଃଖ ଅଜ୍ଞାତ ଥାଏ; ଏହିଭଳି ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଦୁର୍ଲଭ ଖେଳ ରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ, ଆଗାମୀ ଦୁଃଖ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଏକ ବାନର ନିଜ ଅଣ୍ଡକୋଷ ଗଛ ଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଅଟକିଯିବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଏବଂ ତାହା ଖୋଲିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ଆଉ ଅଧିକ ପୀଡ଼ା ହୁଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ଦୁଃଖ ଦିଏ। ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଗଭୀର ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନ ସ୍ଥିରତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ; ପୁନଃ ପୁନଃ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କଲେ ଏହି ମନ ଆଉ ଶୋକ କରେ ନାହିଁ। ମନ୍ଦ ଅବଧାନ ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଗିରିଶୃଙ୍ଗ ଭଳି ବଢ଼ିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରେ ରହିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ ତୁଷାର ଗଳିଯିବା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ସାରା ଜୀବନ ମନକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଶୁଭ ସଙ୍କଳ୍ପ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର; ଯେପରି ମୁନିମାନେ ମୌନ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରନ୍ତି। ଏହା ପରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ଶୀତଳ, ଅଜନ୍ମା ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ଯାହା ଏକଥର ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବଡ଼ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରୁ ରକ୍ଷା କରେ। ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିଛି; ଏହା ସେଇ ବ୍ରହ୍ମ ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଲୟ ହୁଏ। ଜେଉଁମାନେ ଜାଗୃତ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏଠାରେ ମନ କେବଳ ବ୍ରହ୍ମ ଅଟୁଟ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେପରି ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ତରଙ୍ଗ ଓ ସମୁଦ୍ର ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଅଜାଗୃତ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ହିଁ ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣର କାରଣ; ଯେପରି ଜଳର ସାମ୍ୟ ଦେଖିପାରିନଥିବା ଲୋକ ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଭିନ୍ନତା କେବଳ ତାଙ୍କ ଜାଗୃତି ପାଇଁ ଉପସ୍ଥାପନା; ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥ ର ସମ୍ବନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଭେଦ କଳ୍ପିତ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ଧାରକ, ଅନନ୍ତ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବିନାଶୀ; ଏହାରୁ ବାହାରେ କିଛି ନାହିଁ, ଏହା ଭିତରେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମା ବ୍ୟାପ୍ତ। ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିକୁ ଚାହଁନ୍ତି, ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ସେଠି ସେଇ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଓ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମର ଚେତନା-ଶକ୍ତି ଦେହରେ, କମ୍ପନ-ଶକ୍ତି ବାୟୁରେ, ଅଚେତନ ଶକ୍ତି ପାଥର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ। ଜଳରେ ତାରଳ ଶକ୍ତି, ଅଗ୍ନିରେ ତାପ ଶକ୍ତି, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟ ଶକ୍ତି, ବସ୍ତୁରେ ସ୍ତିତି ଶକ୍ତି ରହିଛି। ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ସମସ୍ତ ବ୍ୟାପ୍ତିଶୀଳ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ପ୍ରକାଶିତ; ନଶ୍ୱର ବସ୍ତୁରେ ବିନାଶ ଶକ୍ତି, ଦୁଃଖିତମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଶକ୍ତି ଦେଖନ୍ତି। ଆନନ୍ଦମୟ ମାନେ ଆନନ୍ଦ ଶକ୍ତି, ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧାରେ ଶକ୍ତି ରହିଛି; ସୃଷ୍ଟି ଶକ୍ତି ଜୀବରେ, ଏବଂ ବିପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ସମସ୍ତକୁ ଆତ୍ମସାତ କରିବା ଶକ୍ତି ରହିଛି। ଯେପରି ଗଛ ତାହାର ଫଳ, ଫୁଲ, ଲତା, ପତ୍ର, ଶାଖା, ଶିରା ଓ ଯୁଗାଳ ମଧ୍ୟରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଚେତନା ଓ ଜଡତା ବିଚ୍ଛେଦ ମାତ୍ର ଅଭାସ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ; ଏହି ମନ, ଯାହାକୁ ଜୀବ ମନ୍ଦିର କୁହାଯାଏ, ବ୍ରହ୍ମରେ ଦେଖାଯାଏ। ଗଛର ଭିତରେ ବିଭିନ୍ନ ଲତା, ଝାଡ଼, ଗୁଚ୍ଛ ଓ କିଶଳୟ ଯେପରି ରହିଛି, ସେପରି ଜୀବ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଯେପରି ଭୂମି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ଓ ଋତୁ ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ଫୁଲ ଉତ୍ପାଦନ କରେ, ମନ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ବିଶ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରେ। କେତେକ ସମୟରେ, କେତେକ ସ୍ଥାନରେ, କେତେକ ଶକ୍ତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ମାଟିରେ ଧାନ ଅଙ୍କୁର ଉପଜିବା ପରି। ଏହି ବ୍ରହ୍ମ ଏକା, ଶୁଦ୍ଧ, ଅଭେଦ, ଚିତ୍ସ୍ୱରୂପ, କଳ୍ପିତ ଧାରଣା ରହିତ; ଏହି ମୁଁ, ତୁମେ, ବିଶ୍ୱ ଓ ସମସ୍ତ ଦିଗ, ରଘୁନନ୍ଦନ। ସେଇ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଥାଏ, ସଦା ବଡ଼ ରୂପ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ; ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରେ, ସେଇ ମନ କୁହାଯାଏ। ଏକ ଚିରଉଡ଼ିଆ ପାଖିର ଗତି ଆକାଶରେ ଦେଖାଯିବା, କିମ୍ବା ଜଳରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ହେବା ପରି, ଏହି ମନ ଓ ଜୀବ ଆତ୍ମା କେବଳ ଆତ୍ମାର ଅଭାସ ମାତ୍ର। ଯେଉଁ ମନ ଭାବନା ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ, ଏହି ଦେବୀ ଶକ୍ତି; ଏହିଯୋଗୁ ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ହିଁ। "ମୁଁ ଏହି"—ଏହି ଭାବ ମାତ୍ର ଅଭାସ ଦ୍ୱାରା ଉପଜେ; ମନ ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଭିନ୍ନ ବୋଧ ହେଉଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୋହର କାରଣ। ଯାହା କି ଚିନ୍ତା ରୂପୀ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଥିବା କିମ୍ବା ନ ଥିବା, ଯାହାକୁ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି—ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଏହି ଶକ୍ତି; ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ମନର ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ଯାହା ମନରେ ବିଦ୍ୟମାନ, ଅଭାସ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଅଭାସ ଦ୍ୱାରା ନଶ୍ୱର, ଅନ୍ୟ କିଛି ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ।