ଏକ ଜଣେ ଜଣା ଅଧୂରା ବିବେକ ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ଓ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମନ ଭୋଗବିଳାସକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେଁ ସେ ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ। ଏହି ଦୁଃଖ ତାଙ୍କର ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖିବା ସମୟରେ ଏବଂ ଦୟାରେ ଜାଗୃତ ହୋଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମନେ କରେ—“ହାୟ, ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରି, ଏବେ କେଉଁଠି ଯିବି?” ପୁଣି ଏହି ଅଧୂରା ବିବେକ ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି, ଯଦି ମନ ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେଁ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ। କିନ୍ତୁ, ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗୃତିର ମଦରେ ହସିବାରେ ଲଗିଥାଏ, ଓ ରାମା, ସେହି ହସି ହେଉଛି ଏକ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସଂତୁଷ୍ଟ ମନର ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଅର୍ଜନ କରିଛନ୍ତି ଓ ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ମନ ଯେତେବେଳେ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେଁ ଆନନ୍ଦ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଅପମାନ କରି ହସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିବା ମାନେ ଭ୍ରମକୁ ଆଣିଦିଏ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ମୁଁ ମୋ ମନର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଭ୍ରାନ୍ତ ଆକାଳ୍ପନାରେ ମୋତେ ଭ୍ରମିତ କରାଯାଇଥିଲି; ଏହିପରି ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା ମୋ ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ମୋ ମନ ଦେଖୁଛି। ଏକ ବିବେକ ଅର୍ଜନ କରିଥିବା ଓ ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଥିବା ମନ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଦୂରରୁ ତାହାର ପୂର୍ବ ଦୁଃଖକୁ ଦେଖି ହସିଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସାବଧାନ ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ସେହି ବିବେକ ଶକ୍ତି ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବରେ ଅଟକାଇଦେଲା, ଯେପରି ଦିଖାଯାଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଦେହର ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବିଭକ୍ତ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟ ରୁପରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ଯେ, ମନର ଭୋଗବାସନା ନଥିଲେ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ନିବାନ୍ଧ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏକ ହଜାର ଆଖି ଓ ହଜାର ହାତ ଥିବା ମନୁଷ୍ୟର ବର୍ଣ୍ନନା, ମନର ଅସୀମ ରୂପ ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଘାତ ଦେଉଛି, ସେ ମନ ନିଜକୁ ଭ୍ରାନ୍ତ ଆକାଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଘାତ କରୁଛି। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜରୁ ଦୂରେ ଭାଗିଯାଏ ଓ ନିଜକୁ ଘାତ କରେ, ଏହା ମନ ନିଜର ଆକାଂକ୍ଷାରୁ ଭାଗିଯାଏ ଓ ପୁଣି ନିଜକୁ ଘାତ କରେ। ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ମନକୁ ଘାତ କରେ, ଓ ନିଜେ ଭାଗିଯାଏ; ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କିପରି ପ୍ରକାଶ ପାଏ, ଦେଖ। ସମସ୍ତ ମନ, ନିଜର ଅଭିନିବେଶ ଦ୍ୱାରା ଜଳିଯାଇ, ନିଜେ ଭାଗିଯାଏ, ସେ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବାକୁ ଉତ୍ସୁକ। ଏହି ବ୍ୟାପକ ଦୁଃଖ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ପୁଣି ତାହାରୁ ଭାଗିଯାଏ। ଇଚ୍ଛା ଓ ମନୋବୃତ୍ତିର ଜାଲର ଭିତରେ, ବନ୍ଧନ ସ୍୵ୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମନ, ନିଜର ଆକାଳ୍ପନାର ତାନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା, ଚାଉ ଏକ କମ୍ୱି ପ୍ରକାର ନିଜକୁ ବନ୍ଧି ଦିଏ। ଏକ ଅଶାନ୍ତ ଶିଶୁ ଖେଳିବା ଓ ଦୁଃଖରେ ଆସିବା ପରେ, ଆଗାମୀ ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ ଜାଣିନଥିବା ଭଳି, ମନ ନିଜର ଅପାର ଖେଳରେ ଲଗିଥାଏ, ଆଗାମୀ ଦୁଃଖକୁ ଦେଖିନଥାଏ। ଏକ ବାନର ଜଣା ଆତ୍ମା ନିଜର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଅଟକି ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରେ, ଏହିପରି ମନ ନିଜକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ; ନିଜର ସ୍୵ାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟାରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଏହା ଆଉ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନା। ମନର ଅସାବଧାନତା ଦ୍ୱାରା, ଯନ୍ତ୍ରଣା ମାଉଣ୍ଟେନ୍ ପର୍ବତ ଭଳି ବଢ଼ିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରେ ଏହି ଦୁଃଖ ହିମ ପରି ଧୂପରେ ଗଳିଯାଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବନ ଧରି, ମନକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଉତ୍ତମ ସଂକଳ୍ପ ଓ ରାଗ ନିଗ୍ରହ ଅଭ୍ୟାସରେ ରକ୍ଷିତ କରିବା ଉଚିତ; ମୁନିମାନେ ନିରବତା ଦ୍ୱାରା ଏହି କାମ କରନ୍ତି। ପରେ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ଶୁଧ୍ଧ, ଶୀତଳ, ଅଜନ୍ମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଏକଥିରେ ବସି, ଏହା ମହାବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରୁ ରକ୍ଷା କରିଥାଏ। ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଛି; ଏହା ବ୍ରହ୍ମରେ ଏକତା ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରେ ଏକତା ପାଏ। ଜାଗୃତ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ପାଇଁ, ଓ ରାମା, ଏଠାରେ ମନ ବ୍ରହ୍ମ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେପରି ସାଧାରଣ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ତରଙ୍ଗ ଏବଂ ସମୁଦ୍ର ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଓ ରାମା, ଯେଉଁମାନେ ଜାଗୃତ ନୁହନ୍ତି, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ହେଉଛି ସଂସାରରେ ଭ୍ରମଣର କାରଣ; ଯେପରି ଜଣେ ଜଳର ସାଧାରଣ ଗୁଣକୁ ଦେଖିନଥିଲେ, ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖେ। ଯେଉଁମାନେ ଜାଗୃତ ନୁହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଜାଗୃତି ପାଇଁ, ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ସମ୍ପର୍କରେ ଭିନ୍ନତା ଆକାଳ୍ପନା କରାଯାଏ। ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ସବୁ ଶକ୍ତିର ମାଳିକ, ନିତ୍ୟ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବିନାଶୀ; ଏହା ଛଡ଼ା କିଛି ଅଛିନାହିଁ, ଏବଂ ଏହାର ଭିତରେ ଯାହା ଅଛି, ସେ ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ। ଯେପରି ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଭଲ ଲାଗେ, ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ଏହି ଚାରିପାଖରେ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି; ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏକ ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ସମସ୍ତଠାରେ ବିସ୍ତାର କରନ୍ତି। ଓ ରାମା, ବ୍ରହ୍ମର ଚେତନା ଶକ୍ତି ଦେହରେ ଦେଖାଯାଏ; ହାଲାରେ ଭ୍ରମଣ ଶକ୍ତି; ପାଥରରେ ଜଡ ଶକ୍ତି। ଜଳରେ ତରଳତାର ଶକ୍ତି, ଅଗ୍ନିରେ ଅଗ୍ନିଶକ୍ତି, ଆକାଶରେ ଶୂନ୍ୟତାର ଶକ୍ତି, ଏବଂ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଶକ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମର ଏହି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଦେଖାଯାଏ: ନଶ୍ୱର ଦ୍ରବ୍ୟରେ ବିନାଶର ଶକ୍ତି, ଦୁଃଖିତମାନେ ଦୁଃଖର ଶକ୍ତି। ଆନନ୍ଦମୟ ଲୋକମାନେ ଆନନ୍ଦର ଶକ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯୋଧାରେ ଶକ୍ତି, ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଦ୍ରବ୍ୟରେ ସୃଷ୍ଟିଶକ୍ତି, ଏବଂ ଯୁଗ ଶେଷରେ ସମସ୍ତକୁ ଶୋଷଣ କରିବାର ଶକ୍ତି। ଏକ ଗଛ, ତାହାର ଫଳ, ଫୁଲ, ଲତା, ପତ୍ର, ଶାଖା, ଶଖା, ଓ ଯୋଗଗୁଡ଼ିକୁ ଗଛର ମୂଳରେ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରିଥାଏ, ଏହିପରି ଏହି ସଂସାର ବ୍ରହ୍ମରେ ବସିଥାଏ।