ଏହି ସଂସାରରେ ଯେଉଁ ଯୁବକ ଦ୍ରୁତ ଚେଷ୍ଟା ଓ କାମନାର ତୃଷ୍ଣାରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କୁ ଭଲ ଲୋକମାନେ କଦାଚିତ୍ ସମ୍ମାନ ଦେଇନାହାନ୍ତି; ଏଉଁ ଭଳି ଯୁବକ ଏକ ଶୁଷ୍କ ଘାସର ତଳୱାର ପରି ନିର୍ମୂଲ୍ୟ। ଯୁବାବସ୍ଥା ଏମିତି ଏକ ଅବସ୍ଥା, ଯାହା ଅହଂକାରରେ ଅନ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଧ୍ୱଂସ କୁ ନେଇଯାଏ, ତାଙ୍କର ଦୋଷମାଳା କଳା ମୁକ୍ତା ପରି ଶୋଭିତ, ଏବଂ ଏହି ଅହଂକାର ଏକ ବଡ଼ ହାତୀ ପରି। ଯୁବାବସ୍ଥା ମନର ଗଭୀର ମୂଳରେ ଅଙ୍ଗୁରି ଓ ଦୁଃଖର ଗଛମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ନୂତନ ଅଟାଳିକା, ଯେଉଁଠାରେ ଦୋଷର ସାପମାନେ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ଏକ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୋଟସ ପରି, ଯାହା ଭୋଗର ତନ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି, ଅବିଚାରର ପାତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏବଂ ଚିନ୍ତାର ମଧୁମକ୍ଷିକା ଏଥିରେ ଗୁଞ୍ଜରିତ। ନୂତନ ଯୁବାବସ୍ଥା ହୃଦୟ ସରୋବରର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଚରିବା ଦୁଃଖ ଓ ରୋଗର ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ, ତାଙ୍କର ପଖ ହେଉଛି କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା। ପୂର୍ଣ୍ଣ ଯୁବାବସ୍ଥା ଏକ ବିଶାଳ ସମୁଦ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ଜଡ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ତରଙ୍ଗମାନେ ଅବିରତ ଖେଳିଥାନ୍ତି, କୌଣସି ସୀମା ନାହିଁ। ଯୁବାବସ୍ଥାର ବାୟୁ ଅସମ ଓ ଚତୁର୍, ଯାହା ଗୁଣର ପତ୍ରରୁ କାମନାର ଧୂଳିକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରିଦିଏ। ଯୁବାବସ୍ଥାର କଠିନ ବାଳୁକା ଶିରୋପରି ଉଠି, ମୁହଁକୁ ଫିକା କରିଦିଏ, ଅସ୍ୱସ୍ଥ ଓ ଉତ୍କଣ୍ଠା ଦେଇଥାଏ। ପୁରୁଷଙ୍କର ଯୁବାବସ୍ଥାର ଉତ୍ସାହ ଅନେକ ଦୋଷକୁ ଜାଗ୍ରତ କରେ, ଗୁଣମାଳାକୁ କାଟିଦିଏ, ଏହି ଅପରାଧର ଅଲଂକାର। ଯୁବାବସ୍ଥାର ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅସ୍ଥିର ମନର ମଧୁମକ୍ଷିକାକୁ ଦେହର କମଳର ଧୂଳିରେ ଆବୃତ କରି, ଲୋକକୁ ମୂଢ଼ କରିଦିଏ। ଦେହର ମାଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥାର ଲତା ଉଚ୍ଚତାକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାହାରେ ଲାଗିଥିବା ମନର ମଧୁମକ୍ଷିକାକୁ ମଦମତ୍ତ କରିଦିଏ। ଯୁବତୀମାନଙ୍କର ମୃଗମରୀଚିକା, ଦେହର ବାୟୁର ତାପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମନର ହରିଣକୁ ଦୂର୍ଗମ ଗହ୍ୱରରେ ପକାଇ ଦେଇଥାଏ। ଯୁବାବସ୍ଥାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଦେହର ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି, ମନ ନାମକ ସିଂହର ଖୋରା, ଜୀବନ ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି—ଏହି ଯୁବତୀ ଏବେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦ ଦେଉ ନାହିଁ। ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥା ଦେହର ଅରଣ୍ୟରେ କିଛି ଦିନ ମାତ୍ର ଫୁଲିଉଠେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୁବାବସ୍ଥାର ଶରଦ୍ ଋତୁରେ କଦାଚିତ୍ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯୁବାବସ୍ଥାର ପକ୍ଷୀ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଦ୍ରୁତ ଉଡ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଅଭାଗୀର ହାତରୁ ଚାହିଦା ରତ୍ନ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଖସିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଯୁବାବସ୍ଥା ଚୂଡ଼ାରୁହେ, ତେବେ ଅନେକ କାମନା ଉତ୍ସାରିତ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସେଗୁଡ଼ିକ ଧ୍ୱଂସକୁ ନେଇଯାଏ। ଯୁବାବସ୍ଥାର ରାତି ଯାଏଁ ଚାଲିଥାଏ, କାମ ଓ ଦ୍ୱେଷର ଭୂତମାନେ ନୃତ୍ୟ କରିଥାନ୍ତି; ଏହି ସବୁ ଶେଷ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରିଅଞ୍ଚି ଯୁବାବସ୍ଥା ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ। ଏହି ଦୁଃଖଦାୟି ଯୁବାବସ୍ଥା, ଯେଉଁଠି ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ରହିଛି ଓ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶେଷ ହୁଏ, ଏହାପ୍ରତି ଦୟା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍, ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁଶୟ୍ୟାରେ ଥିବା ଶିଶୁପ୍ରତି। ଯିଏ ମୂୢ଼ତାରେ ଅସ୍ଥିର ଯୁବାବସ୍ଥାରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ, ସେ ମାନବ ଜନ୍ତୁ ଭାବରେ ଗଣ୍ୟ। ଯିଏ ଅହଂକାର, ମୂୢ଼ତା ଓ ଅଭିମାନରେ ଯୁବାବସ୍ଥାକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରେ, ସେ ମୂର୍ଖ ଶୀଘ୍ର ଅନୁତାପରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେମାନେ ସହଜରେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ବିପଦକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଧାର୍ମିକ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ଏବଂ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ। ସମୁଦ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ବଡ଼ ମାଛ ଥାଏ, ସେଉଁଠି ସହଜରେ ଅତିକ୍ରମ କରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଦୋଷର ତରଙ୍ଗରେ ଆନ୍ଦୋଳିତ ଅପଚୟ ଯୁବାବସ୍ଥାର ସମୁଦ୍ରକୁ ନୁହେଁ। ନମ୍ରତାରେ ଶୋଭିତ, ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶ୍ରୟ, ଦୟାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ଗୁଣରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ—ଏପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଯୁବାବସ୍ଥା ଏହି ଜଗତରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ଯେପରି ଆକାଶରେ ଅରଣ୍ୟ। ଏହି ଜଗତରେ ଜଣେ ନାରୀର ସୌନ୍ଦର୍ୟ କ’ଉଁଠି? ତାଙ୍କର ଦେହ ମାଂସର ଏକ ପୁତଳି, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଯନ୍ତ୍ରଚାଳିତ, ଓ ହାଡ଼ ଓ ସିନ୍ଧୁର ଗଠିକାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଯଦି ଆପଣ ଚର୍ମ, ମାଂସ, ରକ୍ତ, ବାଷ୍ପ, ଏବଂ ଅଶ୍ରୁକୁ ଚକ୍ଷୁରୁ ପୃଥକ କରି ଦେଖନ୍ତି, ତେବେ କ’ଣ ଆକର୍ଷଣ ରହିଯାଏ? ଏହି ମୂଢ଼ତା କାହିଁକି? ଏଠାରେ କେଉଁଠି କେଶ, କେଉଁଠି ରକ୍ତ—ଏହି ହେଉଛି ଜଣେ ନାରୀର ଦେହ। ଏପରି ଦୁର୍ବଳ ଦେହରେ ଏକ ବିଶାଳ ମନ ଥିବା ଲୋକ କ’ଣ କରିବେ? ଯେଉଁ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ବାରମ୍ବାର ଅଳଂକୃତ କରାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଦେହରେ ମାଂସ ଭୋଜୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭକ୍ଷଣ କରିଥାନ୍ତି। ଯାହାର ବକ୍ଷସ୍ଥଳରେ ମୁକ୍ତା ମାଳା ଚମକେ, ମେରୁ ପର୍ବତର ଶିଖର ଓ ଢଳାଣରେ ଗଙ୍ଗା ତରଙ୍ଗ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେହି ପ୍ରିୟ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ ଶ୍ମଶାନ ଓ ଦିଗନ୍ତରେ କୁକୁରମାନେ ଖାଇଦିଏ, ଅନ୍ଧଙ୍କ ପାଖରେ ଛୋଟ ଚିହ୍ନ ପରି। ଯେପରି ଅରଣ୍ୟର ଏକ କଳାବର ଅଙ୍ଗରେ ରକ୍ତ ଓ ମାଂସ ଲଗିଥାଏ, ତେଉଁପରି ନାରୀଙ୍କ ଅଙ୍ଗ; ଏଉଁଠି କ’ଣ ଲାଭ? ନାରୀର ମନୋହରତା କେବଳ ଭ୍ରମ; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏଠାରେ ଏହା ମଧ୍ୟ ନାହିଁ, ମୂଢ଼ତା ଏହି ଆକର୍ଷଣର କାରଣ। ଯେପରି ମଦ୍ୟ ପିବା ପୂର୍ବରୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, କିନ୍ତୁ ଅସ୍ଥିର, ତେଉଁପରି ଏହି ନାରୀ; ଏହି ଦୁଇ ମଧ୍ୟରେ କ’ଣ ତଫାତ୍? ଯେଉଁମାନେ ନାରୀଙ୍କ ଆକର୍ଷଣରେ ମନ ଲଗାଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୀର୍ଘ ସଂଯମ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ ଜାଗୃତି ଲାଭ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। କେଶ ଓ ଅଞ୍ଜନରେ ଶୋଭିତ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱଭାବତଃ ତୀକ୍ଷ୍ଣ; ଅପରାଧ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ପରି, ପୁରୁଷମାନେ ଘାସ ପରି ଦହିଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେମାନେ ସହଜରେ ଯୁବାବସ୍ଥାର ବିପଦକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାନ୍ ଆତ୍ମା, ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ। ଦୂରରୁ ମଧ୍ୟ ମନୋହର ଦେଖାଯାଏ, ଏପରି ନାରୀମାନେ ନରକ ଅଗ୍ନି ପାଇଁ କାଠ, ଶୋଭାବାନ୍, କିନ୍ତୁ କଠୋର ଓ ଭୟଙ୍କର। ତାଙ୍କର ଆଖି ଖେଶର ଅନ୍ଧକାର ମାଧ୍ୟମରେ ତାରା ପରି ଅଭିଭାସିତ; ମୁହଁ ପୂର୍ଣ୍ଣଚନ୍ଦ୍ର, ହସ ଫୁଲିଥିବା କମଳ ଗୁଛ ପରି।