ରାମଚନ୍ଦ୍ର, ଏହି ଜଗତର ମନ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଯାତ୍ରା କରେ। କେତେକ ମନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମଣିଷ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠାରେ ସେମାନେ ଗୋଟିଏ ରସରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏହିପରି, ଚନ୍ଦ୍ରମାର ଶିତଳ କିରଣରେ ଭରିଥିବା କଦଳୀବନକୁ ତୁମେ ସ୍ବର୍ଗ ଭାବେ ଜାଣ, ଯାହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ। ଯେପରି ଯେଉଁଠାରେ କିଛି ଜନ୍ତୁ କଦଳୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ସେଠାରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେପରି, ରାମ, ଯେଉଁ ମନମାନେ କେବଳ ସ୍ବର୍ଗୀୟ ସୁଖରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ବଭାବ ଏହିପରି ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ହେ ରାଘବ, ଯେଉଁ ମନ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ଗର୍ତ୍ତରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବାହାରି ଆସିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଭାରି ପାପରେ ବନ୍ଧିତ। ଏବଂ ଯେଉଁ ମନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ପ୍ରବେଶ କରି ବାହାରି ଆସିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମଣିଷ ମନ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଜଣେ ସେଠାରେ ସଚେତନ ହୋଇ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଗୋଟିଏ ଗର୍ଭରୁ ଅନ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। କିଛି ମନ ନିଜର କଠୋର ସ୍ବଭାବ ସତ୍ୱେ ମହତ୍ ପୁଣ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ସ୍ଥିର ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ଦୁର୍ବଲ ହୋଇଯାଇଛି। ମନ ଶୀଘ୍ର ରୂପେ ଯାହା କୁହେ—“ମୁଁ ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ତୁମେ ମୋ ଶତ୍ରୁ”—ଏହିପରି ଶୋକ ମନ ପଳାୟନ କରିବା ବେଳେ ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଏହିପରି ଦୁଃଖ, କ୍ରନ୍ଦନ ଓ ଅନେକ ଅଶ୍ରୁ ଯେଉଁ ମଣିଷ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ରାଘବ, ସେଗୁଡ଼ିକ ମନର ଶୋକ ଯାହା ଭୋଗର ଜାଳକୁ ଛାଡ଼ିବା ବେଳେ ହୋଇଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଧୃତ ଜ୍ଞାନ ପାଇଛନ୍ତି, ଶୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ମନ ଯଦି ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ତେବେ ଭୟଙ୍କର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଦୟାବାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରନ୍ଦନ କରୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି, ମନ ଚିନ୍ତା କରେ—“ହାୟ, ଏମାନଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?” ଏପରି ଅଧୃତ ଜ୍ଞାନର ଅବସ୍ଥାରେ ଯଦି ମନ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗୃତିର ମଦରେ ହସେ, ରାମ, ସେଠାରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନର ମନର ତୃପ୍ତି ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଯେଉଁଠାରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି, ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରାଯାଏ, ମନ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ଆନନ୍ଦ ଅଧିକ ହୁଏ। କେବଳ ଉପହାସ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଦେହ ହସୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ରୂପ ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ। ମୁଁ ବହୁଦିନ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି ହୋଇଥିବା ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନାରେ ଠକାଯାଇଥିଲି; ଏହିପରି ଉପହାସ ସହିତ ମୋ ମନ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖେ। ଯେଉଁ ମନ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ନିଜ ପୂର୍ବ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ହସେ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହି ବିଷୟରେ ସବଧାନ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, ସେହି ଜ୍ଞାନ ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରିନେଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ଓ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ମନର ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତିରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି। ହଜାର ଆଖି ଓ ହଜାର ହାତ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତିର ଉପମା ଦ୍ୱାରା ମନର ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରିବା ଶକ୍ତି ବ୍ୟଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ, ଏହା ମନ ନିଜ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଆଘାତ କରୁଛି। ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ନିଜଠାରୁ ପଳାଏ ଓ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରେ, ଏହା ମନ ନିଜ ଅଭିଲାଷା ଠାରୁ ପଳାଇ ଆଘାତ କରୁଛି। ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ମନକୁ ଆଘାତ କରେ ଓ ନିଜେ ପଳାଏ—ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଦେଖ। ସମସ୍ତ ମନ ନିଜ ଆଶା ଦ୍ୱାରା ଦାଗିଯାଇ, ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏହି ବ୍ୟାପକ ଦୁଃଖ ମନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଯେତେବେଳେ ଆତ୍ମା ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଏ, ସେ ପୁଣି ଏଠାରୁ ପଳାଏ। ଆଶା ଓ ଭାବନାର ଜାଳ ମଧ୍ୟରେ ବନ୍ଧନ ସ୍ଵୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମନ ନିଜ କଳ୍ପନାର ସୂତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ କୋଇକୁମିର ମତି ଘେରି ଧରେ। ଯେପରି ଏକ ଅସ୍ଥିର ଶିଶୁ ଖେଳ କରି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ, ଭବିଷ୍ୟତ ଦୁଃଖ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଥାଏ, ଏହିପରି ମନ ନିଜ ଖେଳରେ ଲିନ ହୋଇ ଆଗାମୀ ବିପଦ ଦେଖିନଥାଏ। ଏକ ବନର ଗୁହାରେ ବାନର ନିଜ ଅଣ୍ଡକୋଷ ଫସିଯିବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ, ଏହିପରି ମନ ନିଜ ଦୁଃଖ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ସ୍ଥିରତା ଲାଭ କରେ; ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରୟାସରେ ନିଜ ସ୍ୱଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଏହା ଆଉ ଶୋକ କରେନାହିଁ। ମନ ଉପେକ୍ଷା କଲେ ଦୁଃଖ ପର୍ବତ ଶିଖର ପରି ବଢ଼ିଯାଏ; ଯଦି ଏହା ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଥାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ହିମ ଗଳିଯିବା ପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବନରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସତ୍ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, ଯେପରି ମୁନିମାନେ ମୌନ ଦ୍ୱାରା କରନ୍ତି; ପରେ ଏକ ଶୁଦ୍ଧ, ଶିତଳ, ଅଜନ୍ମା ଅବସ୍ଥା ଲାଭ ହୁଏ, ଯାହା ସ୍ଥିର ହେଲେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ବଡ଼ ବଡ଼ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖ ଦେଉନାହିଁ। ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୁଏ, ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମ ସହ ଏକତ୍ୱ ଲାଭ କରିଛି। ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ରାମ, ଏଠାରେ ମନ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଯେପରି ସାଧାରଣ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଯେଉଁମାନେ ଜାଗୃତ ନୁହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମନ ସଂସାର ଭ୍ରମଣର କାରଣ ହୁଏ; ଯେପରି ଜଳର ସାମ୍ୟ ନ ଦେଖି, ତରଙ୍ଗ ଓ ଜଳକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବିଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଜାଗୃତି ପାଇଁ ଶବ୍ଦ ଓ ଅର୍ଥର ଭେଦ କଳ୍ପିତ ହୁଏ। ସର୍ବୋଚ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିର ମାଲିକ, ଚିରଞ୍ଜୀବୀ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅବିନାଶୀ; ତାହାଠାରୁ ଅଲଗା କିଛି ନାହିଁ, ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କିଛି ନାହିଁ ଯାହା ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ।