ଓ ଶୂରବୀର ରଘୁନାଥ, ଆପଣ ଶୁଣନ୍ତୁ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିବି। ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆପଣଙ୍କୁ ଦୂର ନୁହେଁ। ଏହି ସଂସାର ଜୀବନର ପଥ, ଗଭୀର ଏବଂ ଖାଲି, ରାମ, ଏହି ଶୂନ୍ୟ ଏବଂ ଅସ୍ଥିର ବିକଳ୍ପକୁ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲି ଜାଣ। ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଏକମାତ୍ର ବିଚାରର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଲାଭ୍ୟ ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଏହାରେ ମିଶିନାହିଁ, ଏହା ସ୍ୱୟଂରୂପେ ତାହାରେ ଅଟୁଟ ଅଛି। ସେଠାରେ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ତୁମେ ଜାଣ, ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ମନ, ଯେଉଁମାନେ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି। ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଛି; ରଘୁବଂଶୀ, ମୁଁ ସେମାନେ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବସ୍ତୁକୁ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଛି। ମୋର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର, ମୁଁ ଏହି ମନଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିପାରିଛି, ଯେପରି ସୂର୍ୟଙ୍କ ଆଲୋକରେ ପଦ୍ମ ଭାସି ଆସେ। ମୋ ଜ୍ଞାନ ଓ କୃପା ଦ୍ୱାରା, ରାମ, କିଛି ମନ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶାନ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିନ୍ତୁ କିଛି ମନ ମୋତେ, ବିବେକକୁ, ମନେ ପକାଇ ନଥିବାରୁ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରାଯାଇ ଅନ୍ଧକାର ଗହ୍ୱରକୁ ଝରିପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଗଭୀର ଅନ୍ଧ ବିଲ, ରଘୁବଂଶୀ, ନରକ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ସେମାନେ ଏହି ଗହ୍ୱରକୁ ପଡ଼ି ଏଠାରେ ଆଉ ଉଠନ୍ତି। ଯାହାକୁ ଘନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲାଯାଏ, ସେଠି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ରସ; ମାନବ ଜୀବନ ଦୁଃଖର କାଟରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ, ତିନିପ୍ରକାର ତୃଷ୍ଣା ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ। ଯେଉଁ ମନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ସେମାନେ ମାନବ ଭାବରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠି ଏକ ମାତ୍ର ରସରେ ଲୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଯାହାକୁ କଦଳୀ ବନ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଶୀତଳ, ବୋଲାଯାଏ, ରଘୁବଂଶୀ, ତାହାକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବୋଲି ଜାଣ, ଯାହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଯେପରି ଯାହାକୁ କଦଳୀ ବନକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ସେଠି ଲୀନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ରାମ, ମନ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ସୁଖରେ ଲୀନ, ସେମାନେ ଏହିପରି ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ ମନ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ବିଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବାହାରି ଆସନାହିଁ, ସେମାନେ ମହାପାପରେ ବନ୍ଧା। ଯେଉଁ ମନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବାହାରି ଆସନାହିଁ, ସେମାନେ ମାନବ ମନ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଜାଗୃତ ହୋଇ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଏକ ଗର୍ଭରୁ ଅନ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। କିଛି ମନ, ଶୁଭ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଶୁଧ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କଠୋର ସ୍ୱଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସ୍ଥିର ଓ ଉପଯୁକ୍ତ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ମନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ବୋଲି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଶୂନ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ବିବେକ ନିକଷିପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। ମନ ତ୍ୱରିତ ଭାବେ ଯାହା କୁହେ—‘ମୁଁ ତୁମ ପାଖରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଗଲି, ତୁମେ ମୋ ଶତ୍ରୁ’—ଏହି ଶୋକ ମନର ଅନୁଭୂତି, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଭୋଗର ଜାଲକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ। ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ କାନ୍ଦେ, ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରେ, ଅନେକ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଏ, ରଘୁବଂଶୀ, ଏହା ମନର ଶୋକ, ଯେତେବେଳେ ଏହା ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ। ଯେଉଁ ଲୋକର ବିବେକ ଅଧୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇନାହିଁ, ତାଙ୍କର ମନ ଯଦି ଭୋଗକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ତେବେ ତୀବ୍ର ଦୁଃଖ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଦୟାଶୀଳ ଜାଗୃତ ଲୋକ ଦେହକୁ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦେଖେ, ମନ ଚିନ୍ତା କରେ—‘ହାୟ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?’ ଅଧୃତ ବିବେକ ଓ ନିର୍ମଳତା ନଥିଲେ, ମନ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜାଗୃତିର ମଦରେ କୌଣସି ଲୋକ ହସେ, ରାମ, ଏହା ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକପ୍ରାପ୍ତ ମନର ସନ୍ତୋଷ। ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ପ୍ରାପ୍ତ ଏବଂ ସଂସାର ଚକ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ, ମନ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼େ। ଯେତେବେଳେ ହସୁଥିବା ଦେହକୁ ମନେ ଉପହାସ କରି ଦେଖେ, ସେଉଁଠି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଉଥିବା ରୂପ ଭ୍ରମ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମୁଁ ମିଥ୍ୟା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି; ଏହିପରି ଉପହାସ ଦ୍ୱାରା, ମୋର ଦେହକୁ ମୋର ମନ ଦେଖେ। ଯେଉଁ ମନ ବିବେକ ପ୍ରାପ୍ତ କରି ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ପୂର୍ବ ଦୁଃଖକୁ ଦୂରରୁ ଦେଖି ହସେ। ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ଏହାକୁ ସଠିକ୍ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି, ସେ ବିବେକ ଶକ୍ତି ମନକୁ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ଧରି ନେଇଥିଲା। ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଭାଙ୍ଗି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ମନର ଭୋଗ ଇଚ୍ଛା ନଥିଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି। ଏକ ହଜାର ଆଖି ଓ ହଜାର ହାତ ଥିବା ଲୋକର ଉଦାହରଣ ମନର ଅସୀମ ରୂପକୁ ଦେଖାଏ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଲୋକ ନିଜକୁ ନିଜେ ମାଡ଼ିଥାଏ, ସେଠି ମନ ନିଜେ ନିଜକୁ କଳ୍ପିତ ଘାତ ଦେଇଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ନିଜକୁ ନିଜେ ମାଡ଼ି ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ମନ ନିଜର ଚେଷ୍ଟାରୁ ପଳାଇ ନିଜକୁ ଘାତ କରେ। ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ନିଜ ମନକୁ ଘାତ କରେ, ନିଜେ ଦୌଡ଼ିଯାଏ; ଅଜ୍ଞାନ କିପରି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ ଦେଖ। ସମସ୍ତ ମନ, ନିଜର ଭାବନାରେ ପିଡ଼ିତ, ସ୍ୱୟଂ ଦୌଡ଼ି ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏହି ବ୍ୟାପକ ଦୁଃଖ ମନ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ଆତ୍ମା ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ଏହାରୁ ପୁଣି ପଳାଇଯାଏ। ଅଭିଲାଷା ଓ ବାସନାର ଜାଲ ମଧ୍ୟରେ, ବନ୍ଧନ ସ୍ୱୟଂ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ମନ ନିଜର କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ତାନା ତାନି ରେଶମ କୀଟ ପରି ନିଜକୁ ବାନ୍ଧିଦେଉଛି। ଏକ ଅଶାନ୍ତ ଶିଶୁ ଖେଳି ବଡ଼ ଅପୟ ଦେଖେ, ଆଗାମୀ ଦୁଃଖ ଅଜ୍ଞାନରେ; ଏଭଳି ମନ ନିଜର ଦୁଃଖଦାୟକ ଖେଳରେ ଲିନ ହୁଏ, ଆଗାମୀ ଦୁଃଖ ଦେଖିନଥିବା। ଏକ ବାନର, ଜଣା ନଥିବା ଛିଦ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଅଣ୍ଡକୋଷ ଅଟକିଲେ, ତାହାକୁ ଟାଣିବାରେ ଯେପରି ଦୁଃଖ ପାଏ, ଏଭଳି ମନ ନିଜେ ନିଜକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛି। ଦୀର୍ଘ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା, ମନ ସ୍ଥିରତା ପାଏ; ପୁନଃପୁନଃ ଚେଷ୍ଟାରେ ନିଜର ସ୍ୱଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଏହା ଆଉ ଦୁଃଖିତ ହୁଏନାହିଁ।