ଏକଥାରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଦ୍ରୁତ ଭାବରେ ଆସି ଏକି ପ୍ରକାରରେ ପ୍ରସ୍ନ କରିଥିଲି, କିନ୍ତୁ, ମନୋହର ଅଞ୍ଜଳି ଚକ୍ଷୁ ରାମ, ସେ କିଛି ବୁଝିପାରିନାହିଁ। ସେ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ମୋତେ କହିଲେ, “ମୁଁ କିଛି ଜାଣିନାହିଁ—ଆଉ, ଦୁଷ୍ଟ, ପାପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ!” ଏବଂ ସେ ନିଜ କାମରେ ଲିନ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ, ମୁଁ ସେ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୂରୁଥିବାବେଳେ, ଏମିତି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସେମାନେ ସବୁ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ। କିଛି ଲୋକ, ମୋ ପ୍ରସ୍ନ କରିବାରେ, ସ୍ୱପ୍ନାଭ ଭାବରେ ଆସି, ପରେ ଶାନ୍ତ ହେଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ମୋର କଥାକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଇନଥିଲେ, ଯେପରି ଗା ଭୁଅ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇନାହିଁ। କିଛି ଲୋକ ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ୱରରେ ପଡି ଆଉ ଉଠିନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନେ କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ଫସି ଲମ୍ବା ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ବାହାରିପାରିନାହିଁ। କିଛି ଲୋକ ଘନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରେ ଲୁଚିଗଲେ ଏବଂ କୌଣସି ଥାଉରେ ବସିଲେନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟଥା ଘୂରୁଥିଲେ, କିଏଉଁ ଦିନ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ କୁ ନେଇ ଚାଲୁଥିଲେନାହିଁ। ହେ ରଘୁବଂଶୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏମିତି ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଏଉଁଠି ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଏହି ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି। ହେ ରାମ, ତୁମେ ଏଉଁଠି ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦେଖିଛ, କିନ୍ତୁ ଶିଶୁବୟସର ଅପୌଷ୍ଟିକ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କରିପାରିନାହିଁ। ସେ ଭୟାନକ ଜଙ୍ଗଲ, ଅନେକ ବିପଦ ଓ ଆପଦରେ ଭରିଛି, ତିବ୍ର ଅନ୍ଧାରରେ ଆଛି; ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାଉନାହିଁ, ବେବୁଧି ମନ ଥିବାମାନେ ଏଉଁଠି ରହନ୍ତି, ଯେପରି ଫୁଲ ଦାଲିର ଉଦ୍ୟାନକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାଉନାହିଁ। ତାପରେ, ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ କ’ଣ? ମୁଁ କେବେ ଏହାକୁ ଦେଖିଲି, କିପରି? ସେଠି କିଏ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ କ’ଣ କରୁଛନ୍ତି?” ତାହାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ, “ହେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଘୁନାଥ, ଶୁଣ, ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିବି: ସେ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ତୁମଠାରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ସେ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୂର ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତ ଜୀବନର ମାର୍ଗ, ଏହା ଗହିର ଓ ଖାଲି, ଏହି ଅସ୍ଥିର ଓ ସଦା ବଦଳିଯାଉଥିବା ମାର୍ଗକୁ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ବୋଲି ଜାଣ।" "ସେ ଜଙ୍ଗଲ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଆଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ; ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ କିଛି ଯୋଗ ନାହିଁ, ସେ ଏକା ଅଛି। ସେଠି ଘୂରୁଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତିତ୍ୱମାନେ ମନ ଅଟୁଟ ଦୁଃଖରେ ପଡିଥିବା ମନମାନେ।" "ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ସବୁକୁ ଉପଲକ୍ଷ କରୁଛି, ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଛି; ଏହି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏମିତି ମନମାନେ ମୋତେ ଦେଖାଯାଇଛି, ଯେପରି ରବିର ଆଲୋକରେ ପଦ୍ମ ଦେଖାଯାଏ।" "ମୋ ଜାଗୃତି ଓ ଦୟାରେ, ହେ ଜ୍ଞାନୀ, କିଛି ମନ ଶାନ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ଯାଇଛି ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହୋଇଛି। କିଛି ମନ ମୋତେ, ବିବେକକୁ, ଭଲପାଇନାହିଁ, ମୋ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ତାହା ଗହ୍ୱରରେ ପଡିଯାଏ।" "ସେ ଗହିର, ଅନ୍ଧା ଗହ୍ୱର, ହେ ରଘୁନାଥ, ନରକ ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ସେଠି ମନମାନେ ପଡିଯାନ୍ତି ଏବଂ ପୁନଃ ଉଠିଯାନ୍ତି।" "ଘନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲ ଭୋଗ ରସର ଦେଖା; ମାନବ ଜୀବନ ଦୁଃଖର କଣ୍ଟକରେ ଆବୃତ, ତିନିପ୍ରକାର ଚେଷ୍ଟାରେ ଚାଲିଛି।" "ଯେଉଁ ମନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲକୁ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମାନବ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସେଠି ଏକ ରସରେ ଲିନ ହୋଇଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁ କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲ, ଚନ୍ଦ୍ର ରଶି ଦ୍ୱାରା ଶୀତଳ, ହେ ରଘୁନାଥ, ଏହାକୁ ସ୍ୱର୍ଗ ବୋଲି ଜାଣ, ଯାହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ।" "ଯେପରି କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ ତାହାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ଏହିପରି, ରାମ, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଭୋଗରେ ଲିନ ମନମାନେ ଏହିପରି ଅଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁ ମନ ଗହିର ଅନ୍ଧାର ଗହ୍ୱରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଦେଖାଯାଉନାହିଁ, ସେମାନେ ମହାପାପରେ ବନ୍ଧି ଅଛନ୍ତି।" "ଯେଉଁ ମନ କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଆସିନାହିଁ, ସେମାନେ ମାନବ ମନ।" "କିଛି ମନ ସେଠି ଜାଗୃତି ପାଇ ମୁକ୍ତି ପାଇଛି; ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ଆକାର ବଦଳାଇ, ଏକ ଗର୍ଭରୁ ଅନ୍ୟ ଗର୍ଭକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।" "କିଛି ମନ ପୁଣ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଦୃଢ ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରନ୍ତି।" "ଯେଉଁ ଅଜ୍ଞାନୀ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ତାଙ୍କର ମନ ନିଜ ବିବେକକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି।" "ମନ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରିତ କଥା ହେଉଥିବା—‘ମୁଁ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଇଛି, ତୁମେ ମୋ ଶତ୍ରୁ’—ଏହି ଦୁଃଖ ମନ ରୁପାନ୍ତରଣ କରି ଉଚ୍ଚାରଣ କରେ।" "ମନୁଷ୍ୟର ଅଶ୍ରୁ, ଚିତ୍କାର, ଦୁଃଖର ଅନେକ ଚିହ୍ନ, ରାଘବ, ଏହା ମନ ଭୋଗ ଜାଳକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବାବେଳେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖ।" "ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅଧା ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହିଁ, ମନ ଭୋଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ତୀବ୍ର ବିପଦ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।" "ଯେତେବେଳେ ଦୟାରେ ଜାଗୃତି ପାଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଦେଖି ଅଶ୍ରୁ ଝାଡୁଛି, ମନ ଚିନ୍ତା କରେ, ‘ଏହି ଅଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?’" "ଅଧା ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ ଏବଂ ନିର୍ମଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହିଁ, ମନ ଅଙ୍ଗକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଲେ ଦୁଃଖ ଆଉ ବଢିଯାଏ।" "ଏହି ଜାଗୃତି ର ମଦରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହସ, ରାମ, ଏହା ଏକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ମନର ସନ୍ତୋଷ।" "ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ପାଇଛି ଏବଂ ଜନ୍ମ ମୃତ୍ୟୁ ଚକ୍ରକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି, ମନ ଆକାରକୁ ଛାଡିଲେ ସେ ଆନନ୍ଦ ବଢିଯାଏ।" "ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗ ହସୁଛି, ମନ ଉପହାସ କରୁଥିବା ଦେଖି, ସେ ଆକାର ମନକୁ ଭ୍ରମିତ କରେ।" "ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମୁଁ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ ଅପ୍ରମାଣିକ ଧାରଣାରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଥିଲି; ଏହିପରି, ଉପହାସରେ, ମୋ ଅଙ୍ଗକୁ ମୋ ମନ ଦେଖୁଛି।" "ଯେଉଁ ମନ ବିବେକ ପାଇ ଅନନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ବିଶ୍ରାମ କରୁଛି, ସେ ପୂର୍ବ ଦୁଃଖକୁ ଦୂରରୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ହସି ଦେଖୁଛି।" "ଯେତେବେଳେ ମୁଁ ସାବଧାନ ଭାବରେ ପ୍ରସ୍ନ କଲି, ସେ ବିବେକ ମନକୁ ଶକ୍ତି ଦେଇ ଧରିନେଇଛି, ଯେପରି ଦେଖାଯାଇଛି।" "ଯେତେବେଳେ ଅଙ୍ଗ ବିଭାଜିତ ହୋଇ ଦୃଶ୍ୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଦେଖାଯାଏ ଯେ, ମନ ଜଡ ରୂପକୁ ଚାହିଲେ ଏହା ଶାନ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।