ମୁଁ ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଭଲଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାପରେ ଚୁପ୍ଚାପ ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଯିବାକୁ ତୟାରି ହେଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ପୂର୍ବ ପରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖାଗଲା। ସେ ଲୋକଟି ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁଁ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ନିଜେ ମାଡ଼ୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜରୁ ନିଜେ ପଳାଇ ଯାଉଥିଲେ। ସେଠାରୁ ଗଡ଼ିକି ଏକ କୂଆଁରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ତାପରେ ପୁଣି ସେଠାରୁ ଉଠି ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ପୁଣି ଜଙ୍ଗଲ ଝାଡ଼ିରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଆତ୍ମକୁ ମୁକ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ। କେତେବେଳେ ସେ ଏକ ଶିତଳ ଏବଂ ସ୍ପଷ୍ଟ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ କେବେ ରୁଷ୍ଟ, କେବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇ, ପୁଣି ନିଜକୁ ମାଡ଼ୁଥିଲେ। ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସେଉଁଠି ଥିଲି, ତାଙ୍କର ଏହି ଅଜଣା ଚରିତ୍ର ଦେଖି ହସିଲି, ଏବଂ ଉପସରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି। ତେବେ ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସହିତ ସେ କେବେ ହସୁଥିଲେ, କେବେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଦୃଶ୍ୟରୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ପୁଣି ମୁଁ ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ଏକାନ୍ତ ସ୍ଥାନରେ ଯିବାକୁ ଲାଗିଲି। ସେଠାରେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲି। ସେଉଁଠି ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ମାଡ଼ୁଥିଲେ, ଏବଂ ନିଜରୁ ନିଜେ ପଳାଇ ଯାଉଥିଲେ। ଏହି ପଳାୟନ କ୍ଷଣରେ ସେ ଏକ ବଡ଼, ଅନ୍ଧକାର ବିଲା ମଧ୍ୟରେ ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ତାଙ୍କୁ ଅପେକ୍ଷା କଲି, ଶେଷରେ ସେ ଠକେଇବା ଲୋକଟି ବିଲାରୁ ବାହାରିଲେ। ମୁଁ ଯିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିଲି, ଏବେ ମଧ୍ୟ ସେ ଲୋକଟି ପୁଣି ସେଇ ଚରିତ୍ର ନେଇ ଦେଖାଦେଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ଦୃତ ଚାଲି ଗଲି, ଏବଂ ପୂର୍ବପରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, କିନ୍ତୁ ହେ କମଳନୟନ, ସେ କିଛି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ସେ ମୂର୍ଖ ଲୋକଟି କେବଳ ଏହିପରି କହିଲେ: “ମୁଁ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ, ହେ ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ!” — ଏବଂ ନିଜ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଚଲିଗଲେ। ତାପରେ ମୁଁ ସେଇ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲି, ଏବଂ ଏହିପରି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଥିଲେ। କିଛି ଲୋକ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସ୍ବପ୍ନ ଭଳି ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଅବସ୍ଥାରେ ଆସି, କିଛି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ ମୋ କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରୁନଥିଲେ, ଯେପରି କୁକୁର ଅନ୍ୟ କୁକୁରଙ୍କ ଭୂଁକୁଣିକୁ ଅନୁଦାନ ଦେଉନାହିଁ। କିଛି ଅନ୍ଧକାର ବିଲାରେ ପଡ଼ି ଆଉ ଉଠିପାରିଲେ ନାହିଁ; କିଛି କଦଳୀ ଝାଡ଼ିରେ ଅଟକି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ମଧ୍ୟ ବାହାରିଲେ ନାହିଁ। କିଛି ଘନ କରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ିରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇ, କେଉଁଠି ନିଶ୍ଚିତ ନ ହୋଇ ଘୁଞ୍ଚୁଥିଲେ; ଅନ୍ୟମାନେ କେବଳ ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଚର୍ଯ୍ୟାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ହେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଏଇ ଭାବରେ ଅଛି, ଏଠି ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଲୋକମାନେ ଏହିପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ହେ ରାମ, ତୁମେ ଏଠି ଏହି ଜଗତ ଜୀବନରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଦେଖିଛ; କିନ୍ତୁ ଶିଶୁବୟସର ଅପରିପକ୍ୱ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ମନେ ରଖିନାହଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ଏହି ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ବିପଦ ଓ ଆପଦ ରହିଛି, ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ଏଠି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାଆନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, କେବଳ ଅବିବେକୀମାନେ ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଫୁଲ ଝାଡ଼ିର ବାଗିଚାକୁ ଜ୍ଞାନୀ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ତେବେ ରାମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: “ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଠି କଣ ସେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ? ମୁଁ କେବେ ଓ କିପରି ଦେଖିଲି? ସେଠି ଲୋକମାନେ କିଏ, ଏବଂ ସେମାନେ କଣ କରୁଛନ୍ତି?” ମୁଁ କହିଲି: “ହେ ବାହୁବଳୀ ରଘୁନାଥ, ସମସ୍ତ କଥା ଶୁଣ; ସେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏବଂ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମଠାରୁ ଦୂର ନୁହଁ। ଏହି ସଂସାର ମାର୍ଗ, ଗଭୀର ଓ ଖାଲି, ଏହାକୁ ତୁମେ ବଡ଼ ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣ। ଏହି ଅରଣ୍ୟ କେବଳ ଅନ୍ୱେଷଣର ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ଉଜାଗର ହୁଏ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଏଠାରେ ଯୋଗ ନାହିଁ, ଏହା ଏକମାତ୍ର ଏହି ପ୍ରକୃତିରେ ଅଛି। ସେଠି ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚରାଚର ହୁଏ, ସେମାନେ ମନ — ଦୁଃଖରେ ଢୁବିଥିବା। ହେ ଜ୍ଞାନୀ, ମୁଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଦେଖୁଛି; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖିଛି। ମୋର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନମାନେ ମୋ ପାଖରେ ପ୍ରକାଶିତ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରେ ପଦ୍ମ ଦେଖାଯାଏ। ମୋର ଜାଗୃତି ଓ କୃପା ଦ୍ୱାରା, କିଛି ମନ ଶାନ୍ତିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥିତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। କିଛି ମୋତେ, ବିବେକକୁ, ଭଲପାଆନାହିଁ, ମୌହରେ ଅନ୍ଧ, ଏବଂ ମୋତେ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେମାନେ ଅନ୍ଧକାର ବିଲାକୁ ଗଡ଼ିଯାନ୍ତି। ସେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧ ବିଲାମାନେ ନରକ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ; ଏଠି ମନମାନେ ପଡ଼ି ଆଉ ତାହାରେ ଉଠନ୍ତି। ଯେଉଁ ଘନ କରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ି, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ଆସ୍ବାଦ; ମାନବ ଜୀବନ ତିନିପ୍ରକାର ତୃଷ୍ଣାର କଣ୍ଟକରେ ପିଡ଼ିତ। ଯେଉଁ ମନମାନେ କରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ଏକ ମାତ୍ର ଆସ୍ବାଦରେ ଲିନ ହୋଇଥାନ୍ତି। ଯେଉଁ କଦଳୀ ଝାଡ଼ି, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣରେ ଶିତଳ, ଏହାକୁ ସ୍ବର୍ଗ ବୋଲି ଜାଣ, ଯାହା ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ। ଯେପରି କିଛି କଦଳୀ ଝାଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ତାହାରେ ଲିନ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ହେଉଛି ଏହି ମନମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ବର୍ଗ ସୁଖରେ ଲିନ। ଯେଉଁ ମନମାନେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ବିଲାରେ ପଡ଼ି ଉଠନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ମହାପାପରେ ବନ୍ଧିତ। ଯେଉଁ ମନମାନେ କରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ିକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ବାହାରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ମନୁଷ୍ୟ ମନ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଛି ଜାଗୃତି ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନେ ନାନା ଶରୀର ଧାରଣ କରି, ଏକ ଜନ୍ମରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମକୁ ଯାଆନ୍ତି। କିଛି ପୁଣ୍ୟ ତପସ୍ୟାରେ ପରିଶୁଧ୍ଧ, ଯଦିଓ କଠିନ ସ୍ୱଭାବର, ସ୍ଥିର ଏବଂ ଉଚିତ ଦେହ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଯେଉଁ ଅବିବେକୀ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଦୁଷ୍ଟ ବୋଲି ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମନ ନିଜ ବିବେକକୁ ତ୍ୟାଗ କରିଛି।