କରଞ୍ଜ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଏକ କୂଆଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେଠାରୁ ପୁଣି ଏକ କଦଳୀବନକୁ ଯାଞ୍ଚି, ସେ ଏଭଳି ଅନ୍ୟ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚି, ନିଜ ଦେହକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜ ମନ ମଧ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ରହିଥିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କର ଏହି ଆଚରଣ ଦେଖି, ସାବଧାନତା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇଲି ଏବଂ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଜାଗ୍ରତ କରିଲି। ମୁଁ ପଚାରିଲି, "ତୁମେ କିଏ? ଏହା କ’ଣ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହି କାମ କରୁଛ? ତୁମର ନାମ କ’ଣ? କ’ଣ ଅଭିଲାଷା ରଖିଛ? ଏପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭ୍ରମରେ କାହିଁକି ପଡ଼ିଛ?" ତାହା ପରେ ସେ ମୋତେ କହିଲେ, "ମୁଁ କେହି ନୁହେଁ, ଏହା କିଛି ନୁହେଁ; ହେ ଋଷି, ମୁଁ କିଛି କରୁ ନାହିଁ। ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖି ଦେଲ; ତୁମେ ମୋର ସତ୍ରୁ; ତୁମେ ଦେଖିଥିବାରୁ, ମୁଁ ହରାଇଯାଇଛି, ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ କିଛି ମୋ ପାଇଁ ରହିଲା ନାହିଁ।" ଏପରି କହି ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଦେଖି ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ; ତାପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମେଘ ଭଳି ଭୂମିପାଇଁ ବର୍ଷା କରିବା ପରି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲେ। କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ସେ କାନ୍ଦା ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ରମା ନିଜ କିରଣକୁ ଯେପରି ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେପରି ନିଜର ଧଳାପଣକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ତାପରେ, ଏକ ବିଚିତ୍ର ହସ ଦେଇ, ସେ ମୋ ଆଗରେ ଆସ୍ତେ ଆସ୍ତେ ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ଛାଡ଼ିଦେଲେ—ପ୍ରଥମେ ମୁଣ୍ଡ, ତାପରେ ହାତ, ପରେ ବକ୍ଷସ୍ଥଳ, ଏବଂ ଶେଷରେ ଉଦର। ଏହିପରି କ୍ଷଣେ, ସେ ମନୁଷ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ଜାଗିବା ସମୟରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଲୁଚିଯାଏ। ଏହା ଭାବି, ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତିକୁ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଆଉ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲି। ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ, ଏହିପରି ଆଉ ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି। ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହାତରେ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜଠାରୁ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ। ସେ କେବେ କୂଆଁରେ ପଡ଼ି, ପୁଣି ଉଠି ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ପୁଣି ଝାଡ଼ିରେ ପଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଆଉ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ସେ କେବେ ଝାଡ଼ି ଛାଡ଼ି ଥଣ୍ଡା ହରିତବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ, କେବେ କ୍ରୁଧ୍ଧ ହୋଇ, କେବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପୁଣି ନିଜକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ। ମୁଁ ଏହି ଅପୂର୍ବ ଆଚରଣ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖି, ହସି, ତାଙ୍କୁ ସମ୍ବୋଧନ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କରିଲି। ତାପରେ ସେ କେବେ କାନ୍ଦି, କେବେ ହସୁଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯିବା ପରେ, ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଉଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାବି, ମୁଁ ପୁଣି ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲି। ଏବେ ମୁଁ ଆଉ ଏକ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଏକାନ୍ତରେ ଦେଖିଲି, ସେ ମଧ୍ୟ ଏକେପରି ନିଜକୁ ଆଘାତ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜଠାରୁ ପଳାଇଯାଉଥିଲେ। ଏଭଳି ପଳାଇବାକୁ ଯିବା ସମୟରେ ସେ ଏକ ଗଭୀର ଅନ୍ଧକାର ଗଡ଼ିକୁ ପଡ଼ିଗଲେ। ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସେଠାରେ ଅପେକ୍ଷା କଲି, ଏବଂ ବେଶ କ୍ଷଣ ପରେ ସେ ଠକେଇବା ଲୋକ ଗଡ଼ିଠାରୁ ବାହାରିଲେ। ମୁଁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲି, ମୁଁ ଏହି ଲୋକଟିକୁ ପୁଣି ଦେଖିଲି—ବେଶ ଏକେପରି, ସେଉଁଠି ଆଉ ଏକି ଆଚରଣ କରୁଥିଲେ। ମୁଁ ଚାଲି ଗଲି ଏବଂ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, କିନ୍ତୁ ହେ କମଳାକ୍ଷ, ସେ କିଛି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ସେ ମାତ୍ର କହିଲେ, "ମୁଁ କିଛି ଜାଣି ନାହିଁ—ହେ ଦୁଷ୍ଟ, ପାପୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ!" ଏବଂ ନିଜ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏହା ପରେ, ମୁଁ ସେ ମହାବନରେ ଘୁରୁଥିଲି, ଏବଂ ଏମିତି ଅନେକ ଲୋକଙ୍କୁ ଦେଖିଲି, ସେମାନେ ସବୁ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ। କିଛି ଲୋକ ମୋ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଶାନ୍ତ ହୋଇ ଆସୁଥିଲେ, କିଛି ଲୋକ ମୋର ଉପଦେଶକୁ ଅଗ୍ରହ କରୁନଥିଲେ, ଯେପରି କୁକୁର ଅନ୍ୟ କୁକୁରଙ୍କର ଭଉଁକୁ ଅନଦେଖା କରିଦିଏ। କିଛି ଲୋକ ଗଭୀର ଗଡ଼ିରେ ପଡ଼ି ଆଉ ଉଠି ନପାରିଲେ; କିଛି କଦଳୀବନ ଝାଡ଼ିରେ ଆଟକି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରହିଗଲେ। କିଛି ଲୋକ କରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ିରେ ଲୁଚି ଆଉ କଉଁଠି ଥିବା ନାହିଁ; କିଛି ଲୋକ ଅନିର୍ଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଘୁରଣିରେ ମାତ୍ର ଲିନ ଥିଲେ। ହେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ମହାବନ ଏପରି ଅଛି, ଯାହା ଆଜି ମଧ୍ୟ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ହେ ରାମ, ତୁମେ ଏଠାରେ ଏହି ବନକୁ ଦେଖିଛ; କିନ୍ତୁ ଶିଶୁବୟସର ଅପରିପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଏହାକୁ ମନେ ରଖିନାହାଁ। ସେ ଭୟଙ୍କର ବନ, ଯେଉଁଠି ବିଭିନ୍ନ ବିପଦ ଏବଂ ଆପଦ ଅଛି, ଘନ ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ, କେବଳ ମୂଢ଼ ମନମାନେ ଏଠାକୁ ଯାଆନ୍ତି, ଯେପରି ଫୁଲ ଦଳର ବାଗିଚାକୁ ଜ୍ଞାନୀ ନ ଯାଆନ୍ତି। ଏଠାରେ ରାମ ପଚାରିଲେ, "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ମହାବନ କ’ଣ? କେବେ ମୁଁ ଏହାକୁ ଦେଖିଥିଲି? ସେଠାରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ କିଏ, କ’ଣ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି?" ତାହାପରେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା, "ହେ ବଳଶାଳୀ ରଘୁନାଥ, ଶୁଣ, ମୁଁ ସବୁ କଥା କହିବି: ସେ ମହାବନ ଦୂର ନୁହେଁ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମଠାରୁ ଦୂର ନୁହଁନ୍ତି। ଏହି ସଂସାରିକ ପଥ, ଗଭୀର ଏବଂ ଖାଲି, ଏହି ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଶୂନ୍ୟ ସଂସାରକୁ ମହାବନ ଭାବେ ଜାଣ।" "ସେ ବନ ଏକ ଅନ୍ୱେଷଣର ଆଲୋକରେ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ଏକ ଉପଲବ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଅନ୍ୟ କିଛି ଏଠାରେ ନାହିଁ, ଏହା ମାତ୍ର ଏକାଟି ଅଛି। ସେଠାରେ ଯେଉଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଚରାଚର କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମନ; ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛନ୍ତି।" "ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୁଁ ଦର୍ଶନଶକ୍ତି ସହିତ ସବୁ ଦେଖୁଛି; ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଓ ଅନ୍ୟ କଥାକୁ ଦେଖିଛି। ମୋର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଏହି ମନମାନେ ମୋ ପାଇଁ ସ୍ପଷ୍ଟ, ଯେପରି ପ୍ରଭାରେ ପଦ୍ମ ଦେଖାଯାଏ।" "ମୋ ଜାଗ୍ରତି ଓ ଦୟା ଦ୍ୱାରା, କିଛି ମନ ଶାନ୍ତିର ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିଛି ଏବଂ ନିବୃତ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି। କିଛି ମୋତେ, ବିବେକକୁ, ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହଣ କରନାହାନ୍ତି; ମୋର ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଗଡ଼ିରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ସେ ଗଭୀର ଅନ୍ଧା ଗଡ଼ିଗୁଡ଼ିକୁ 'ନରକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେଠାରେ ମନମାନେ ପଡ଼ନ୍ତି ଏବଂ ପୁଣି ଉଠନ୍ତି।" "ଯାହାକୁ କରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ି ବୋଲାଯାଏ, ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖର ରୁଚି; ମାନବ ଜୀବନ ତିନିପ୍ରକାର ତୃଷ୍ଣାର କଂଟକରେ ବିଧ୍ୱଂସିତ।