ଏକ ଦୀର୍ଘ ଦୃଶ୍ୟରେ, ମୁଁ ଦେଖିଲି ଏକ ଅଜଣା ପୁରୁଷ ନିଜେ ନିଜେ ଭୟଭୀତ ମନରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘାତ ମାରୁଛି, ଏବଂ ନିଜୁଁ ଠାରୁ ଫେରି ଫେରି ଶତଶଃ ଯୋଜନା ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି। ସେ ଦୁଃଖରେ ଚିତ୍କାର କରିବା ସହ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି, ଶରୀର ଏବଂ ପାଦ ଭଙ୍ଗ ହୋଇ ଅସହାୟ ଭାବେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାଉଛି। ଏହା ପରେ ସେ ଅନ୍ଧକାର ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନର ଅଭିମାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଗଭୀର, ଅନ୍ଧା, ଭୟଙ୍କର କୁଆଁରେ ଲୁଚିଯାଉଛି। ବହୁତ ସମୟ ପରେ, ସେଇ କୁଆଁରୁ ଉଠିଅସି, ପୁନି ନିଜେ ନିଜେ ଘାତ ମାରି ନିଜୁଁ ଠାରୁ ଫେରିଯାଉଛି। ଏହା ପରେ ସେ ଏଉଁ ଦୂରକୁ ଯାଇ ଏକ କଞ୍ଜ ଜାଡ଼ି ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯାହା କଂଟକରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ଏହା ଏପରି ଯେପରି ଏକ ତିଳଚିଁଗା ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏଠାରୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାହାରି ଆସି, ସେ ପୁନି ନିଜେ ନିଜେ ଘାତ ମାରି ନିଜୁଁ ଠାରୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି। ପରେ, ସେ ଆଉ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ଏହି ଅନ୍ଧା କୁଆଁକୁ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କରେ, ଅସମ୍ଭଳିତ ଅବସ୍ଥାରେ ଶରୀର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଛି। ସେଠାରୁ ଉଠି, ଏକ କଦଳୀବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏଉଁ ଭଳି ନିଜେ ନିଜେ ଘାତ ମାରି ଦୌଡ଼ିଯାଉଛି। ପୁନି ଦୂରକୁ ଯାଇ ସେ ଏକ ଶିତଳ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ସମ କଦଳୀବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯାହା ହସୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ଏଠାରୁ ବାହାରି ଆସି, ସେ ଆଉଥରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କଞ୍ଜ ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। କଞ୍ଜ ଝାଡ଼ିରୁ କୁଆଁକୁ, କୁଆଁରୁ କଦଳୀବନକୁ, ଏଉଁ ଭଳି ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲା ଏବଂ ନିଜେ ନିଜେ ଘାତ ମାରି ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥିଲା। ଏହି ଚିତ୍ର ବିଚାରି, ମୁଁ ସାବଧାନ ଭାବେ ସେଉଁଠାରେ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ କଲି। ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି: "ତୁମେ କିଏ? ଏହା କ'ଣ? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏହା କରୁଛ? ତୁମର ନାମ କ'ଣ, କ'ଣ ଚାହୁଁଛ? କାହିଁକି ଏପରି ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ?" ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ: "ମୁଁ କେହି ନୁହେଁ, ଏହା କିଛି ନୁହେଁ; ମୁଁ କିଛି କରୁନାହିଁ, ହେ ଋଷି।" ପୁନି କହିଲେ, "ତୁମେ ମତେ ପ୍ରକାଶ କରିଦେଲ; ତୁମେ ମୋର ଶତ୍ରୁ। ତୁମେ ଦେଖିବା ସହିତ, ମୁଁ ହାରିଗଲି, ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଦୁଇଁଟିରେ।" ଏହିପରି କହି, ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଦେଖି ନିର୍ବିକଳ୍ପ ହୋଇ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହେଲେ, ଏବଂ ବଡ଼ ଦୁଃଖରେ ମୃଦୁ ମେଘ ଭଳି ବଡ଼ ଆର୍ତ୍ତନାଦ କଲେ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ, ସେ ଅଶ୍ରୁପାତ ବନ୍ଦ କଲେ; ନିଜ ଅଙ୍ଗ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ର ତାହାର କିରଣ ତ୍ୟାଗ କରିବାପରି, ନିଜ ଧଳାପଣା ବିସର୍ଜନ କଲେ। ତା'ପରେ ହସି, ସେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ଗ୍ରାଦୁଆଲି ନିଜ ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗରେ ପ୍ରତ୍ୟାଗତ କଲେ—ପ୍ରଥମେ ମୁଣ୍ଡ, ତା'ପରେ ବାହୁ, ବକ୍ଷ, ଏବଂ ପଛରେ ଉଦର। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ସହିତ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ, ଯେପରି ଜାଗ୍ରତ ହେବା ସମୟରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଲୁଚିଯାଏ। ଭାଗ୍ୟର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ବାହାରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲି; ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଏହିପରି ଆଉ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲି। ସେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଦ୍ୱାରା ନିଜେ ନିଜେ ଘାତ ମାରୁଥିଲେ ଏବଂ ନିଜୁଁ ଠାରୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ। ସେ କୁଆଁରେ ଝରି, ପୁନି ଉଠି ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ପୁନି ଝାଡ଼ିରେ ପଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ଫେରିଯାଉଥିଲେ। କେବେ ଶିତଳ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ କଦଳୀବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଥିଲେ, କେବେ କ୍ରୁଧ୍ଧ, କେବେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପୁନି ନିଜେ ଘାତ ମାରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ଚରିତ୍ର ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଦେଖି, ମୁଁ ହସି ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲି। ତେବେ ସେ କେବେ କାନ୍ଦି, କେବେ ହସି, ଅଙ୍ଗ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ସହିତ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲେ। ପୁନି ଭାଗ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ଆଉ ଏକ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ଏହିପରି ଆଉ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଦେଖିଲି। ସେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ନିଜେ ଘାତ ମାରି ନିଜୁଁ ଠାରୁ ଦୌଡ଼ିଯାଉଥିଲେ; ଏହି ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅନ୍ଧକୁପରେ ଝରିଗଲେ। ମୁଁ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ସେଠି ଅପେକ୍ଷା କରିଲି, ଅନ୍ତେ ସେ ଚତୁର ପୁରୁଷ ବହୁତ ସମୟ ପରେ ବାହାରିଲେ। ମୁଁ ବାହାରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ, ପୁନି ସେଉଁ ପୁରୁଷକୁ ଏହି ଭଳି ଦେଖିଲି, ସେଉଁ ଚରିତ୍ର, ସେଉଁ ଚେଷ୍ଟା। ମୁଁ ଏବେ ତାଙ୍କୁ ନିକଟରେ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲି, କିନ୍ତୁ ସେ କିଛି ବୁଝିଲେ ନାହିଁ। ସେ ମତେ କେବଳ କହିଲେ, "ମୁଁ କିଛି ଜାଣେନି—ଅହ, ଦୁଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ!" ବୋଲି ନିଜ କାମରେ ଲଗି ଚାଲିଗଲେ। ତା'ପରେ, ସେଇ ମହାବନରେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ ମୁଁ ଅନେକ ଏପରି ପୁରୁଷମାନେ ଦେଖିଲି, ସମସ୍ତେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିଲେ। କିଛି ମୋ ପ୍ରଶ୍ନରେ ସ୍୵ପ୍ନସଦୃଶ ଭ୍ରମରେ ଆସି ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଉଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମୋର କଥାକୁ ଅଗ୍ରାହ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ଯେପରି କୁକୁର ଭୂକୁଣିକୁ ଅନଦେଖା କରେ। କିଛି ଅନ୍ଧକୁପରେ ପଡ଼ି କଦାପି ଉଠିଲେନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନେ କଦଳୀବନରେ ଫସି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ବାହାରିଲେନାହିଁ। କିଛି କଞ୍ଜ ଝାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚି ଅଚଳ ହେଲେନାହିଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଅନ୍ୟଥା ଏପରି ଭ୍ରମଣ କରୁଥିଲେ। ହେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ଅପାର ବନ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଛି, ସେଉଁଠି ଲୋକମାନେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛନ୍ତି। ହେ ରାମ, ତୁମେ ଏହି ବନକୁ ଏଠାରେ ଦେଖିଛ; କିନ୍ତୁ ବାଳ୍ୟାବସ୍ଥାର ଅପକ୍ୱ ବୁଦ୍ଧିନିମିତ୍ତେ ତାହା ସ୍ମରଣ କରିପାରୁନାହଁ, ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ। ସେଇ ଭୟଙ୍କର ଅନେକ ବିପଦ ଓ ଆପଦରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ଧକାର ଘନ ବନ, ଯେଉଁଠାରେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ, କେବଳ ମୂଢ଼ମନା ଲୋକମାନେ ଯାନ୍ତି, ଯେପରି ଫୁଲର ଉଦ୍ୟାନକୁ ସେମାନେ ଯାଆନ୍ତିନାହିଁ। ଏଉଁପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉପଖ୍ୟାନ ଶୁଣି, ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ: "ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେଇ ମହାବନ କ'ଣ? କେବେ ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି, କିପରି? ସେଠି ଥିବା ଲୋକମାନେ କିଏ, କ'ଣ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି?