ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତ ରାମଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭଗବତ୍ପୁରୁଷ କହିଲେ—“ରାମ, ତୁମେ ମାନବ ଜନ୍ମର ତିନି ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ ପଚାରିଛ। ଏହାର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ମନ, ଯାହା ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ ଦୁହିଁର ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ମନ, ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲାଯାଏ, ଯାହା କୌଣସି ଦୌଷ ନାହିଁ, ଏହି ମନ କେମିତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ବିକାଶ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ବିବିଧ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଲା? ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ଅଛି—ମନୋଆକାଶ, ଚିଦାକାଶ, ଏବଂ ଭୂତାକାଶ। ଏହି ତିନି ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଏକତ୍ୱ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯାହା ଭିତରେ ଓ ବାହାରେ ଅଛି, ଯାହା ଜ୍ଞାତା ଓ ସତ୍ତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ, ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ବ୍ୟାପ୍ତ—ସେହି ହେଉଛି ଚିଦାକାଶ। ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାମୀ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମୟ ଓ ଚିନ୍ତାର ବିଭାଜନ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ବିସ୍ତାର କରେ—ସେହି ହେଉଛି ମନୋଆକାଶ। ଯାହା ଦଶ ଦିଗକୁ ଅଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବିସ୍ତୃତ, ଭୂତତତ୍ତ୍ୱର ସ୍ୱରୂପ, ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ଆଦିର ଆଧାର—ସେହି ହେଉଛି ଭୂତାକାଶ। ମନୋଆକାଶ ଓ ଭୂତାକାଶ, ଉଭୟ ଚିଦାକାଶର ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପରି ଦିନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ, ଏପରି ଚେତନା ସମସ୍ତ ଫଳର କାରଣ। ଯେ ମନ ଅନିଶ୍ଚିତ, ‘ମୁଁ ଜଡ, ମୁଁ ଅଜଡ’ ଭାବୁଛି, ସେହି ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ, ଏହି ମନେ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶର ଧାରଣା କେବଳ ଅନ୍ତଃକରଣ ଜାଗୃତ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ କୁହାଯାଏ; ଜାଗୃତଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ସେହି ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ଜାଗୃତ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ। ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଭିତ୍ତିକ ବକ୍ତବ୍ୟ ମାନେ ମାତ୍ର ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ, ଜାଗୃତଙ୍କୁ କଦାପି ନୁହେଁ। ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ନାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶର କଥା କେବଳ ବୁଝିବା ପାଇଁ କହେ। ଆକାଶ, ମନୋଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସବୁ ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିର ତାପରୁ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଅଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଧାରଣ କରେ ଓ ମନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମନ ମାୟାମୟ ଜଗତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ—ଏକ ମାୟାବି ଦେଖା, ଯେପରି ଜାଦୁକର ତାଲବାଜି। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଯେଉଁ ମନସ୍ଥିତି, ତାକୁ ଅବିବେକୀ ଲୋକ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଚିପିରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖନ୍ତି। ଏଠାରେ ବନ୍ଧନ ଅଜ୍ଞାନରୁ, ମୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରୁ। ହେ ପାପରହିତ, ମନ କେଉଁଠି ଏବଂ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉ, ଯେପରି ନ ହେଉ, ସେ ସଦା ନିଜ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ଯେପରି ଭୟାନକ ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ଯାହାର ଆକାଶରେ କିଛି ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଏକ ଲୋକ ଅଛି, ତାଙ୍କର ହଜାର ହାତ ଓ ହଜାର ଆଖି, ମନ ଭୟାନକ ଭାବେ ଅସ୍ଥିର, ତାଙ୍କର ଦେହ ବିସ୍ତୃତ। ସେ ନିଜ ହଜାର ହାତରେ ଅନେକ ଗଦା ଧରି, ନିଜ ପିଠିକୁ ମାଡ଼ି, ନିଜପାଖୁଁ ଥିଅଁ ଦୂରେ ପଳାଏ। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆଘାତରେ ନିଜକୁ ମାଡ଼ି, ନିଜ ଭୟଭୀତ ମନ ଶତ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂରକୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ଏପରି ଦୌଡ଼ି ଦୌଡ଼ି, ଅଶକ୍ତ ହୋଇ, ଚିତ୍କାର କରି, ଚରମ କ୍ଳାନ୍ତ, ଚରଣ ଓ ଅଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ, ସେ ଭୂମିରେ ଢେଲିଯାଏ। ସେ ଅଶକ୍ତ ହୋଇ, ଏକ ଗଭୀର, ଅନ୍ଧକାର, ଅନ୍ଧା କୂଆରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ଯାହାର ଗଭୀରତା କଳି ରାତିର ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନର ଅହଂକାରରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେ ସେଠାରୁ ବାହାରିଯାଏ, ଏବଂ ପୁନି ନିଜକୁ ମାଡ଼ି, ନିଜପାଖୁଁ ଥିଅଁ ପଳାଏ। ପରେ, ସେ ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇ, କାରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ର ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେପରି ଏକ ତିଳଚିଁ ଆଗୁନିକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେଠାରୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାହାରିଯାଏ, ନିଜକୁ ଆଘାତ କରି, ନିଜପାଖୁଁ ଥିଅଁ ପଳାଏ। ପୁନି, ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ସେ ଏହି ଅନ୍ଧା କୂଆକୁ ପୁନି ପ୍ରବେଶ କରେ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ ଏଠାଁ ଶିଘ୍ର ଅସ୍ଥିର। ସେଠାରୁ ବାହାରି, ଏକ କଦଳୀ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରି, ପଳାଏ। ପୁନି, ଅଧିକ ଦୂରକୁ ଯାଇ, ଏକ ସୁନ୍ଦର, ଶୀତଳ, ଚାନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି କଦଳୀବନକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ସେଠାରୁ ପୁନି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାହାରି, ସେଇ କଦଳୀବନରୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କାରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ର ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏପରି, କାରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ରୁ କୂଆକୁ, କୂଆରୁ ଆଉ କଦଳୀବନକୁ, ଏପରି ଗତି କରି, ନିଜକୁ ଆଘାତ କରି, ସେ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଯାଏ। ମୁଁ ଏହି ତାଙ୍କର ଆଚରଣ ଦେଖି, ଆତି ସାବଧାନରେ ତାଙ୍କୁ ଧରି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜାଗ୍ରତ କରିଦେଲି। ମୁଁ ପଚାରିଲି: ‘ତୁମେ କିଏ? ଏହା କ’ଣ? କାହିଁକି ଏପରି କରୁଛ? ତୁମର ନାମ କ’ଣ, ଇଚ୍ଛା କ’ଣ? ଏପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ କାହିଁକି?’ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲା: ‘ମୁଁ କେହି ନୁହେଁ, ଏହି କିଛି ନୁହେଁ; ହେ ମୁନି, ମୁଁ କିଛି କରେ ନାହିଁ। ତୁମେ ମୋତେ ଅନାବୃତ କରିଛ। ତୁମେ ମୋ ଶତ୍ରୁ। ତୁମେ ଦେଖିଲେ, ମୁଁ ଶୋକ ଓ ଶୁଭରେ ହରାଇଗଲି।’ ଏପରି କହି, ସେ ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଦେଖି, ନିଶ୍ଚଳ ରହିଲା; ପରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ମହା ଧ୍ୱନିରେ କାନ୍ଦିଲା, ଯେପରି ମେଘ ଭୂମିକୁ ବର୍ଷା କରେ। କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେ କାନ୍ଦିବା ବନ୍ଦ କଲା; ନିଜ ଅଙ୍ଗକୁ ଦେଖି, ଚାନ୍ଦ୍ର ତାହାର କିରଣ ତ୍ୟାଗ କରେ ପରି, ନିଜର ଧଳାପଣ ଛାଡ଼ିଦେଲା। ତା’ପରେ, ଏକ ହାସି ଦେଇ, ସେ ମୋ ସାମ୍ନାରେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗକୁ ଏକ ପରେ ଏକ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଲା। ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଖସିଗଲା, ତା’ପରେ ହାତ, ପରେ ଛାତି, ତା’ପରେ ଉଦର। ଏମିତି କରି, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ଲୋକ, ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗ, ସମସ୍ତ ଭ୍ରମ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା, ଯେପରି ଜାଗ୍ରତି ସମୟରେ ସ୍ୱପ୍ନ ହରାଇଯାଏ। ଏଭଳି ଏହି ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମନ ଓ ଚେତନାର ଗୁହ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଉଦ୍ବୋଧିତ ହୁଏ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିର ପଥ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।