ଏହି ଆଦ୍ଭୁତ ଉପାଖ୍ୟାନରେ, ମନ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଅଦ୍ଭୁତ ତତ୍ତ୍ୱ ଭାବେ ବିବେଚିତ ହୁଏ। ଏହି ଶରୀରର ଯେଉଁ ଉଜ୍ୱଳ ଆବରଣ ଅଛି, ତାହାକୁ ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ବସିଥିବା ବେଳେ ଧାରଣ କରେ—ଯେପରି ତୀବ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟତାପ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ପରଦା ସୃଷ୍ଟି କରେ। ଏହି ସଂସାରରେ ମନ ନିଜେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ—କେବେ ମାନବ ଭାବେ, କେବେ ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କେବେ ଏହା ଦାନବ ଭାବେ ଚମକେ, କେବେ ଯକ୍ଷ ଭାବେ ଉଦିତ ହୁଏ; କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବ, କେବେ କିନ୍ନର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଏହି ମନ ନିଜେ ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼, ସହର, ଓ ଗ୍ରାମ ଭାବେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ରୂପ ନେଇ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହି ପ୍ରକାର ଶରୀର ଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଘାସ, କାଠ, କିମ୍ବା ଧୂଳି ଭଳି; ଏହା ବିଷୟରେ ଅଧିକ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବାର କିଛି ଅବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ—ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ମନକୁ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରିବା ଦରକାର। ଏଭଳି ଭାବେ, ଏହି ସମସ୍ତ ବିଚିତ୍ର ଜଗତ କେବଳ ମନର ଲୀଳା ଅଟୁଟ ରହିଛି; ଏହା ପ୍ରତି ଭିନ୍ନ କିଛି ନୁହେଁ, କେବଳ ପରମ ଆତ୍ମା ଅଛି। ଏହି ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅବସ୍ଥାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ, ସମସ୍ତ ଉପରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଧାରଣ କରେ; ଏହି ଆତ୍ମାର କୃପାରେ ମନ ଏହି ସଂସାରରେ ଦୌଡ଼ିବା ଓ ଲମ୍ବିବା କାର୍ଯ୍ୟ କରେ। ଏହିପରି, ମୁଁ ଭାବୁଛି ଯେ, ଶରୀରରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାର କାରଣ ମନ ନିଜେ; ଏହି ମନ ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରେ, କାରଣ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଆତ୍ମାର ନୁହେଁ। ଏପରି ଅନୁସନ୍ଧାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ବିଲୀନ ହୋଇଯିବ, ଏବଂ ମନର ବିଲୟ ମାତ୍ରରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ମଙ୍ଗଳ ଉଦିତ ହେବ। ଯେତେବେଳେ ଯାହାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ, ସେହିଠି ଶକ୍ତି ଶୁନ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, କ୍ରିୟା ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଆନ୍ଦୋଳିତ ହୁଏନି, ସେତେବେଳେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତିକୁ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ସେ ପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ। ହେ ପୂଜ୍ୟ, ତୁମେ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାରର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ କହିଛ; ଏହାର ମୂଳ କାରଣ ମନ, ଯାହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ଦୁହିଁର ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରେ। ମୁଁ ଜିଜ୍ଞାସା କରୁଛି ଯେ, ଏହି ମନ, ଯାହାକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ବୋଲାଯାଏ, ଯାହା କୌଣସି ମଳ ରହିତ, କିପରି ଉଦିତ ହେଲା, ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା, ଏବଂ ଏହି ବିବିଧ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଲା? ଏଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ଅଛି—ମନ ଆକାଶ, ଚିତ୍ତ ଆକାଶ, ଓ ଭୂତ ଆକାଶ। ଏହି ତିନି ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ଓ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହାମାନେ ଏକତ୍ୱରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି। ଯାହା ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଓ ବାହ୍ୟ ଉଭୟ ଅଟୁଟ ରହିଛି, ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନ ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ପ୍ରକାଶ ଅଛି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହିଠି ଚିତ୍ତ ଆକାଶ ବୋଲାଯାଏ। ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଉପକୃତ କରେ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମୟ ଓ ଚିନ୍ତାର ଭାଗରେ ଗଠିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏହି ସୃଷ୍ଟି ବିସ୍ତାରିତ, ସେହିଠି ମନ ଆକାଶ। ଯାହା ଦଶ ଦିଗରେ ଅଟୁଟ ରୂପରେ ବିସ୍ତାରିତ, ଭୂତ ତତ୍ତ୍ୱର ସାର, ବାୟୁ, ଜଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଆଧାର, ସେହିଠି ଭୂତ ଆକାଶ। ମନ ଆକାଶ ଓ ଭୂତ ଆକାଶ, ଦୁହିଁ ଚିତ୍ତ ଆକାଶର ପ୍ରଭାବରେ ଉଦିତ ହୁଏ; କାରଣ ଚେତନା ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ, ଯେପରି ଦିନ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ। ଯେ ମନ ଅନିଶ୍ଚିତ, 'ମୁଁ ଜଡ ମୁଁ ଅଜଡ' ଭାବିଥାଏ, ସେ ଅଶୁଦ୍ଧ; ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱର ଉତ୍ପାଦକ। ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶର ଧାରଣା କେବଳ ଅନ୍ତଃକରଣ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ନହୋଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ କୁହାଯାଏ; ଜାଗୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ। ସମସ୍ତରେ କେବଳ ଏକ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରେ; ଏହା ଜାଗୃତ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିତ୍ୟ, ଓ ସମସ୍ତ ଭେଦ ଓ ବିଭାଗ ରହିତ। ଦ୍ୱିତୀୟତା ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ସହିତ ଯେଉଁ ବିବେଚନା କୁହାଯାଏ, ତାହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେବା ପାଇଁ, କେବେ ବି ଜାଗୃତଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ହେ ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ଆସିନାହିଁ, ମୁଁ ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶର ଧାରଣା କେବଳ ବୁଝିବା ପାଇଁ କହୁଛି। ଏହି ଆକାଶ, ମନ ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଯେପରି ମାରୁଭୂମିର ତାପରୁ ମାୟା ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଅଶୁଦ୍ଧ ରୂପ ଧାରଣ କରି ମନ ହୁଏ, ଏହା ମାୟାମୟ ଜଗତକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯେପରି ଜାଦୁକରଙ୍କ ଖେଳ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ମନସ୍ଥିତିକୁ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି—ଯେପରି ଅଜ୍ଞାନୀ ଶଙ୍ଖରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖନ୍ତି; ଏଠି ବନ୍ଧନ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା, ମୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତିରେ। ଏହିପରି, ହେ ନିର୍ମଳ ଏକ, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ମନ ଉଦିତ ହୁଏ, ଯେପରି ତାହା ହେଉ, ସେ ସମୟରେ ଏହି ମନ ସଦା ନିଜ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏଠାରେ ଏକ ବିଶାଳ, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ ତଥା ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ଏକ କୋଣା ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସେଠି ଏକ ଲୋକ ଅଛି, ତାଙ୍କର ହଜାର ହାତ ଓ ହଜାର ଆଖି, ତାଙ୍କର ମନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ଓ ଭୟଙ୍କର, ତାଙ୍କର ଆକୃତି ବିସ୍ତୃତ। ସେ ତାଙ୍କର ହଜାର ହାତରେ ଅନେକ ଗଦା ଧରି, ନିଜ ପିଠିକୁ ପିଟିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ନିଜରୁ ନିଜେ ପଳାଇଯାଆନ୍ତି। ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଘାଉ ଦେଇ ନିଜକୁ ଆଘାତ କରି, ନିଜରୁ ନିଜେ ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଯାଆନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଭୟଭୀତ ମନ ଶତଧିକ ଯୋଜନା ଦୌଡ଼ିଯାଏ। ଏଭଳି ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ, ସେ ଦୁଃଖରେ କନ୍ଦୁଥିଲେ, ଏଠାଠି ଦୌଡ଼ି, ସେଠାଠି ଦୌଡ଼ି, ଶେଷେ ଅଶକ୍ତ ଓ କ୍ଳାନ୍ତ ହୋଇ, ପାଦ ଓ ଅଙ୍ଗଭଙ୍ଗ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଆନ୍ତି। ଏଭଳି ଅଶକ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେ ଏକ ଦୁର୍ଦ୍ଦୂର୍ଦ୍ଶ୍ୟ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଅଭିମାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଗଭୀର କୁଆଁରେ ଖସିଯାଆନ୍ତି। ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେ ସେଠାରୁ ଉଠି ଆସି, ପୁଣି ନିଜକୁ ଆଘାତ କରି, ନିଜରୁ ନିଜେ ପଳାଇଯାଆନ୍ତି। ପୁଣି ଦୂରକୁ ଯାଇ, ସେ କଟା ଭରା କରଞ୍ଜ ଝାଡ଼ରେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଟିକିରି ପୋକା ଅଗ୍ନିକୁ ଯାଏ। ସେଠାରୁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବାହାରିଆସି, ପୁଣି ନିଜକୁ ଆଘାତ କରି, ନିଜରୁ ନିଜେ ପଳାଇଯାଆନ୍ତି।