ହେ ରାଘବ, ଏହି ସଂସାରରେ କିଛି ଜଡ୍ ବା ଚେତନ ନୁହେଁ—ସମସ୍ତ ଜୀବ ଶେଷରେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଲୟ ହୋଇଯାଉଛନ୍ତି। ମନ ନିଜର ଅନେକ ଅବସ୍ଥା ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରେ; ଏହା ଏକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ନେଇ ଆସେ, ଯେପରି ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ସମୟର ଅନେକ ରୂପ ହୁଏ। ଯଦି କିଛି ଲୋକଙ୍କୁ ମନ ନାହିଁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତଥାପି ଅହଂ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ଦେହକୁ ବିକ୍ଷିପ୍ତ କରେ, ତେବେ ଏଠାରେ ଜୀବ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଥାଏ। ମନର ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ବିଭିନ୍ନ ଦାର୍ଶନିକ ମତରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, କେହି ଏହାକୁ ମାନନ୍ତି, କେହି ନାମାନନ୍ତି। ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନ୍ୟ ଏକାଉଁଠି ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ କେବେ ଉପରେ ଯାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦିବ୍ୟ ଓ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଚେତନା ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂକ୍ତ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜଡ ଶକ୍ତି ଦେଖାଦେଇ, ସେଠିଏଁ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ମକଡ଼ା ନିଜ ଦେହରୁ ସୂତା ତିଆରି କରେ, ଏଭଳି ଚେତନାରୁ ଜଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ଶାଶ୍ୱତ ଜାଗୃତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ପ୍ରକୃତି ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇଛି, ଯାହା ଫଳରେ “ମନ” ଓ ଏହାର ବିକାର ନେଇ ଅନେକ ମତ ଚାଲିଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପ୍ରଥମେ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଜୀବ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଭଳି ନାମ ଦିଆଯାଏ; ସଂସାର ଏହି ନାମରେ ଏହାକୁ ଚିନିଥାଏ ଓ ଏଠାରେ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦେଖାଯିବା ମନର ଖେଳ; ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମନ ନିଜେ କ୍ରିୟା। ମନ ଯେତେବେଳେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ଅବିଚଳ ରହେ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଦେହର ଚମକଦାର ଆବରଣକୁ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତୀବ୍ର ତାପରେ ଚମକ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସଂସାରରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ମନ ନିଜେ କେବେ ମଣିଷ ରୂପେ, କେବେ ଦେବତା ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କେବେ ଏହା ଦାନବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଏହା ଯକ୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; କେବେ ଏହା ଗନ୍ଧର୍ବ, କେବେ କିନ୍ନର ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଅନେକ ରୂପ ନେଇ—ବନ, ପାହାଡ଼, ସହର, ଗାଁ ଭଳି—ମନ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହିପରି, ଦେହ ଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଘାସ, କାଠ ବା ଧୂଳି ପରି; ଏହା ଉପରେ ଅନ୍ବେଷଣର କିଛି ଅଛିନାହିଁ, କାରଣ ଆମ ପାଇଁ ମନ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କିଛି ଖୋଜିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ବିବିଧତାମୟ ସଂସାର ମନର ଲୀଳା ଅଟୁଟ; ଏହା ଛଡ଼ା କେବଳ ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି। ପରମାତ୍ମା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଉପରେ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତର ଆଧାର; ତାଙ୍କର କୃପାରେ ମନ ସଂସାରରେ ଦୌଡ଼େ ଓ ଲୀଳା କରେ। ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଦେହ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରିୟା ଓ କାରଣ ମନ ନିଜେ; ଏହି ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ମନର, ପରମାତ୍ମା ଏହି ଗୁଣରୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହେଁ। ଏପରି ଚିନ୍ତନ କଲେ, ମନ ଶାନ୍ତ ହେବ ଓ ଏହାର ଲୟ ଦ୍ୱାରା ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ ଓ କ୍ରିୟା ଦୁଷ୍ଟ ଚେତନାରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ସେ ମୁକ୍ତ କୁହାଯାଏ ଓ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନାହିଁ। ହେ ମହାନ, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ କଥା କହିଛ; ଏହାର ମୂଳ କାରଣ ମନ, ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ଦୁହିଁ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଭଳି ମନ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ବିସ୍ତାର ପାଇଁ ଏହି ବିବିଧ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଲା? ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ଅଛି—ମନୋଆକାଶ, ଚିଦ୍ଆକାଶ, ଓ ଭୂତାକାଶ। ଏହି ତିନି ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଏବଂ ସବୁଠି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଏକତା ପାଏ। ଯେଉଁ ଆକାଶ ଭିତରେ ବାହାରେ, ଜ୍ଞାନୀ, ସତ୍ତାର ପ୍ରକାଶକ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ବ୍ୟାପିଛି, ସେହି ଚିଦ୍ଆକାଶ। ଯେଉଁ ଆକାଶ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପକାରୀ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମୟ ଓ ଚିନ୍ତାର ବିଭାଗରେ ରୂପାନ୍ତରିତ ହୁଏ, ଏହି ମନୋଆକାଶ। ଯେଉଁ ଆକାଶ ଦଶ ଦିଗରେ ଅଟୁଟ ରୂପ ଧାରଣ କରିଛି, ଭୂତତ୍ତ୍ୱର ସାର, ଓ ବାୟୁ, ଜଳ ଇତ୍ୟାଦିର ଆଧାର, ଏହି ଭୂତାକାଶ। ମନୋଆକାଶ ଓ ଭୂତାକାଶ ଦୁଇଟି ଚିଦ୍ଆକାଶର ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପରି ଦିନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର କାରଣ, ଏହିପରି ଚେତନା ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଫଳର କାରଣ। ଯେଉଁ ମନ ଅନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଭାବେ—“ମୁଁ ଜଡ୍, ମୁଁ ଜଡ୍ ନୁହେଁ”—ସେଉଁ ଅଶୁଦ୍ଧ ମନ ଏହି ଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଭୂତତ୍ତ୍ୱକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ଧାରଣା କେବଳ ଅଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଜାଗୃତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ନୁହେଁ। କେବଳ ଏକ ପରମ ବ୍ରହ୍ମା ଅଛନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିଛନ୍ତି, ସଦା ଜାଗୃତ, ଶୁଦ୍ଧ, ନିତ୍ୟ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଭେଦ ଓ ବିଭେଦରୁ ମୁକ୍ତ। ଦ୍ୱୈତ ଓ ଅଦ୍ୱୈତ ଭାବରେ ଯେଉଁ ବାଣୀ କୁହାଯାଏ, ଏହା କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ପାଇଁ, ଜାଗୃତଙ୍କୁ କେବେ ନୁହେଁ। ରାମ, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜାଗୃତି ନାହିଁ, ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ଧାରଣା କେବଳ ବୁଝିବା ପାଇଁ କହାଯାଏ। ଚେତନା ଅଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଆକାଶ, ମନୋଆକାଶ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେପରି ମରୁଭୂମିର ତାପରେ ମୃଗମରୀଚିକା ଦେଖାଯାଏ। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ଅଶୁଦ୍ଧ ରୂପରେ ମନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ମାୟାମୟ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଜଗତ ସୃଷ୍ଟି କରେ, ଯେପରି ଜାଦୁକର ତାଙ୍କର ମାୟା ଦେଖାଏ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ମନ ସ୍ଥିତିକୁ ଅବିଜ୍ଞ ଲୋକ ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ଗଭୀର ଅଜ୍ଞାନରେ ଚିପିରେ ଚାନ୍ଦି ଦେଖାଯାଏ; ଏଠାରେ ବନ୍ଧନ ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଓ ମୁକ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ହେ ପାପଶୂନ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ମନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହା ସବୁବେଳେ ନିଜ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରେ। କୁହାଯାଏ, ଏକ ବିଶାଳ, ଶୂନ୍ୟ, ଶାନ୍ତ କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଜଙ୍ଗଲ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଆକାଶରେ ଏକ ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ସେଠାରେ ଏକ ଲୋକ ଅଛି, ଯାହାର ହଜାର ହାତ ଓ ଚକ୍ଷୁ, ଯାହାର ମନ ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ, ତାଙ୍କର ଦେହ ବିଶାଳ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ।