ଏହି ଜଗତର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କରିବା, ଦାନ ଦେବା, ଗ୍ରହଣ କରିବା ଓ ଭୋଜନ କରିବା ଭଳି କାମ କରି ନିଜର କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱରେ ବିଭିନ୍ନତା ଆଣେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଚଞ୍ଚଳତା ଦେଖାଏ। ଏହି ମନ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ଉପାଧି ଦିଆଯାଏ—ଯେପରି ଜୀବର ଭାବନା, କ୍ରିୟା ଓ ତାହାର ନାମ। ଏହି ସମ୍ସାରର ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ମନ ମାନେ; ଯାହାଙ୍କର ମନ ନାହିଁ, ସେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ସତ୍ୟରେ ଦେଖିନଥାନ୍ତି। ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା କିମ୍ବା ରୁଚି କରିବା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଥିରେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ, ମନ ଥିବା ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ସେଇ ଅନ୍ତର୍ଗତ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ମନ ହେଉଛି ବସ୍ତୁର କାରଣ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହାଙ୍କର ମନ ବନ୍ଧିତ, ସେ ବନ୍ଧିତ; ଯାହାଙ୍କର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେ ମୁକ୍ତ। ଯାହାଙ୍କର ଚେତନା ମନ୍ଦ, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ‘ମନ୍ଦ’ ନାମକ ଏହି ମନ ସର୍ବୋତ୍ତମ; ଏବଂ ମନ୍ଦ ଚେତନାରେ ମନ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦ ହୁଏ। ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ମନ କି ଚେତନ, କି ଜଡ୍—ଦୁଇଁଟି ନୁହେଁ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ସୁଖ-ଦୁଃଖ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭୋଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଏହି ମନ ଏକ ଭାବରେ ରହେ, ସମ୍ସାର ଗଳିଯାଏ; ଭ୍ରମର କାରଣ ହେଉଛି ଅସ୍ପଷ୍ଟତା, ଏବଂ ଏହି ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମ୍ସାର ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଯେଉଁଠି ଜଡ୍ ନୁହେଁ, ସେଠି ସମ୍ସାରର କାରଣ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଶିଳା ପରି ଜଡ୍ ମଧ୍ୟ ସମ୍ସାରର କାରଣ ନୁହେଁ। ମନ ହେଉଛି ବସ୍ତୁର କାରଣ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଚେତନା ବିନା ଏହି ଜଗତ ଅଚେତନ ପାଇଁ କ’ଣ? ଏହିପରି, ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ଚେତନ କିମ୍ବା ଜଡ୍ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଲୟ ହୋଇଯାଏ। ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମନ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରେ; ଏକ ହୋଇ ବିଭିନ୍ନତା ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଋତୁ ଦ୍ୱାରା କାଳ ରୂପ ନେଉଛି। ଯଦି ଯେଉଁମାନେ ମନ ବିନା ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସେଠି ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ଦେହକୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ, ତେବେ ଜୀବ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଉପାଧି ଅଛି। ମନର ଯେଉଁ ବିଭେଦ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦର୍ଶନରେ କୁହାଯାଇଛି, କେତେକ ତାହାକୁ ମାନନ୍ତି, କେତେକ ତାହାକୁ ନମାନନ୍ତି। ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଗୁଡିକ ପରସ୍ପର ବିରୋଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦିବ୍ୟ ଏକାତ୍ମାରେ ବିଲୀନ ହୋଇଛି। ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଯେତେବେଳେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱଳ୍ପ ଜଡ୍ ଶକ୍ତି ଉପସ୍ଥିତି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ମକଡ଼ା ତାର ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ, ଏହିପରି ଚେତନାରୁ ଜଡ୍ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏବଂ ଏହିପରି ଚିରଜାଗୃତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ପ୍ରକୃତି ଅବିର୍ଭାବ ପାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ଧାରଣା ଉଦ୍ଭବିଛି; ଏହିପରି ମନ ଓ ତାହାର ବିକାର ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶନିକମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା ସମୟରେ ଏହାକୁ ଜୀବ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଭଳି ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହା ଏହି ଜଗତରେ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏବଂ ଏହି ଉପାଧିରେ କୌଣସି ବିବାଦ ନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଚମତ୍କାର ମନର ହିଁ ବିକାଶ; ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ମନ ନିଜେ କ୍ରିୟା। ଏହି ଦେହର ଚମକିଲା ଆବରଣ ମନ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଥିଲେ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ତୀବ୍ର ରବିକିରଣ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଆବରଣ ତିଆରି କରେ। ଏହି ଜଗତରେ ମୁଁ ଭାବୁଛି ମନ ନିଜେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଉଛି—କେବେ ମନୁଷ୍ୟ, କେବେ ଦେବତା ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କେବେ ଦାନବ, କେବେ ଯକ୍ଷ, କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବ, କେବେ କିନ୍ନର ଭାବରେ ମନ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଅନେକ ବନ, ପାହାଡ଼, ନଗର, ଗ୍ରାମ ଭଳି ଅନେକ ରୂପରେ ମନ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କରେ। ଏହିପରି, ଦେହ ଶିପ, କାଠ, ଧୂଳି ପରି ଏକ ଦଳ; ଏହା ବିଚାରିଲେ ଅନ୍ୟ କ’ଣ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ୱେଷଣ ରହିଯାଏ? ଆମ ପାଇଁ ମନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅନ୍ୱେଷଣର ବିଷୟ। ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି ଏହି ଅନେକ ବିଭିନ୍ନତା ଭରା ଜଗତ ମନର ଲୀଳା ମାତ୍ର; ଏହା ଛଡ଼ି ଶେଷରେ ସେଇ ପରମାତ୍ମା ଅଛନ୍ତି। ସେଇ ସ୍ୱରୂପ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଉପରେ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତର ଆଧାର; ତାଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ମନ ଏହି ଜଗତରେ ଦୌଡ଼ିଏ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ। ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି ମନ କ୍ରିୟାର କର୍ତ୍ତା ଓ ଦେହର କାରଣ; ଏହା ଜନ୍ମ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଅନୁଭବ କରେ, କାରଣ ଏପରି ଗୁଣ ପରମାତ୍ମାରେ ନାହିଁ। ଏପରି ଚିନ୍ତନ କରି ମନ ଶାନ୍ତିରେ ଲୟ ହେବ; ଏବଂ ମନ ଲୟ ହେଲେ ପରମ ମଙ୍ଗଳ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ। ଯେତେବେଳେ ମନ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ କ୍ରିୟା ଦୁଷ୍ଟ ଭାବନାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ, ସେଥିରେ ଜୀବ ମୁକ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ଓ ପୁନଃ ଜନ୍ମ ନେଉନଥାଏ। ହେ ବନ୍ଦ୍ୟ, ତୁମେ ମଣିଷମାନଙ୍କର ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ କଥା କହିଛ; ତାହାର ମୂଳ କାରଣ ମନ, ଯାହା ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ଦୁହିଁର ସ୍ୱରୂପ। ଏହି ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ନାମକ ମନ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ, ବିସ୍ତୃତ ଓ ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେଲା? ତିନି ପ୍ରକାର ଆକାଶ ଅଛି—ମନ ଆକାଶ, ଚିଦ୍ ଆକାଶ ଓ ତୃତୀୟ ପଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶ। ଏହି ତିନିଟି ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଓ ସବୁଠି ବ୍ୟାପ୍ତ; ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଏକତା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଯାହା ଭିତରେ ବାହାରେ, ଜ୍ଞାତା, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଉଦ୍ଘାଟକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ କରିଛି—ସେଇ ହେଉଛି ଚିଦ୍ ଆକାଶ। ଯାହା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପାଇଁ ହିତକାରୀ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ସମୟ ଓ ଚିନ୍ତା ଭାଗ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ବିସ୍ତୃତ—ସେହି ହେଉଛି ମନ ଆକାଶ। ଯାହା ଦଶ ଦିଗକୁ ବିସ୍ତୃତ ଅଭିନ୍ନ ରୂପ ଅଛି, ପଞ୍ଚଭୂତର ସାର, ବାୟୁ, ଜଳ ଆଦିର ଆଧାର—ସେହି ହେଉଛି ପଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶ। ମନ ଆକାଶ ଓ ପଞ୍ଚଭୂତ ଆକାଶ ଦୁଇଁଟି ଚିଦ୍ ଆକାଶର ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଯେପରି ଦିନ ହେଉଛି ସମସ୍ତ କ୍ରିୟାର କାରଣ, ସେପରି ଚେତନା ସମସ୍ତ ପ୍ରଭାବର କାରଣ।