ରାଘବ, ମୁଁ ଯେଉଁ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ତୁମକୁ କହିଛି, ଏହି ମନ ନାମକ ଦ୍ରବ୍ୟକୁ ଅନେକ ଲୋକ ଏକ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି, ଏହା ପାଇଁ ସେମାନେ ଶତଶଃ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କଳ୍ପନା ଏବଂ ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି। ନିଜ ନିଜ ପ୍ରିୟ ତର୍କ ଏବଂ ଧାରଣା ଅନୁସାରେ ଲୋକେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଏହାଦିକୁ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଉପସ୍ଥାପନା କରିଛନ୍ତି। କେହି ମନକୁ ଜଡ଼ ଭାବରେ ମାନନ୍ତି, କେହି ଏହାକୁ ଚେତନାମୟ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି; ଏହିପରି ଭାବେ ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛନ୍ତି। ହେ ରଘୁବଂଶ ଶିରୋମଣି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଅହଂକାର, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ତତ୍ତ୍ୱ ଏକାତ୍ମ ଭାବରେ ବିବେଚନା କରି ଦେଖାଇଛି, ଯଦିଓ ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ନୈୟାୟିକମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ମାନନ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଚାର୍ବାକମାନେ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଜୈମିନୀୟ, ଅର୍ହତ, ବୌଦ୍ଧ, ବୈଶେଷିକ ଓ ପଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମତବାଦୀମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ଭିନ୍ନ ମତ ରଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ, ସମସ୍ତେ ଶେଷରେ ସେଇ ପରମ ସ୍ଵରୂପକୁ ଆସି ପହଞ୍ଚନ୍ତି, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଦିଗ ଓ ସମୟରୁ ଆସିଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ କେବଳ ତର୍କ କରନ୍ତି, ନିଜ ମତକୁ ଉପରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି। ଯେପରି ଯାତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ଦିଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେପରି ତର୍କିକମାନେ ନିଜ ମତକୁ ଅନେକ ତର୍କ ଦେଇ ମହିମା କରନ୍ତି, କାରଣ ସେମାନେ ଭିନ୍ନ ଦେଶ ଓ ସମୟରୁ ଆସିଛନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ମତ ମିଥ୍ୟା, କାରଣ ସେମାନେ ନିଜ ମନର ଆଳୋଚନା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଗଢ଼ିଛନ୍ତି, ଏହା ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ବିଶେଷତା ଅଛି। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ଯେପରି ନାନା କାର୍ଯ୍ୟ—ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଗ୍ରହଣ, ଭୋଜନ—କରି ଏକ ଅନେକ ଭୂମିକା ନିଷ୍ପାଦନ କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହି ନିମିତ୍ତରେ ଜୀବର ବୃତ୍ତି, କ୍ରିୟା ଓ ତାଙ୍କର ନାମ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ମନକୁ ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି କେବଳ ମନ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ; ଯେଉଁଠାରେ ମନ ନାହିଁ, ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ କିମ୍ବା ରସ ଅନୁଭବ କଲେ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଭିତରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ। ମନ ହେଉଛି ବିଷୟ ଉପଲବ୍ଧିର କାରଣ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହାର ମନ ବନ୍ଧନରେ, ସେ ବନ୍ଧିତ; ଯାହାର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେ ମୁକ୍ତ। ଯାହାର ଚେତନା ମନ୍ଦ, ସେଉଁଠି ମନକୁ 'ମନ୍ଦ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ମନ୍ଦ ଚେତନା ପାଇଁ ମନ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦ ହୁଏ। ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ମନ ନ ଚେତନ, ନ ଜଡ଼; ଏହାରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ସୁଖ ଦୁଃଖ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଏକ ରୂପ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସଂସାର ଶମିତ ହୁଏ; ଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବିକ୍ଷୋଭ ହୁଏ, ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ। ମନ, ଯାହା ଜଡ଼ ନୁହେଁ, ସଂସାରର କାରଣ ନୁହେଁ; ଏହିପରି ଜଡ଼ ଯଥା ପାଷାଣ, ସଂସାରର କାରଣ ନୁହେଁ। ମନ ହେଉଛି ବିଷୟ ଉନ୍ମୋଚନର କାରଣ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଚେତନା ବିନା ଏହି ଜଗତ ଅଚେତନ ପାଇଁ କ'ଣ? ଏହିପରି ହେଉଥିବାରୁ, ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ସତ୍ୟ ଚେତନ କିମ୍ବା ଜଡ଼ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଭୂତମାତ୍ର ଏକେବାରି ଲୟ ହୁଏ। ମନ ନାନା ଅବସ୍ଥା ଓ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ନାନା ନାମ ନେଇଥାଏ; ଏକ ହୋଇ ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ସମୟ ନାନା ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ। ଯଦି ଯେଉଁମାନେ ମନ ବିହୀନ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କ୍ରିୟା ଦେହକୁ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ କରେ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ଜୀବାଦି ଦ୍ରବ୍ୟ ଥାଉ। କିନ୍ତୁ ମନର ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ବିଭିନ୍ନ ଦର୍ଶନରେ କୁହାଯାଇଛି, କେତେକ ତର୍କିକ ଏହାକୁ ମାନନ୍ତି, କେତେକ ଅନ୍ୟେ ନକରନ୍ତି। ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିମାନେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା କେବେ ଏକ ଅନ୍ୟକୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି ନାହିଁ; କାରଣ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦିବ୍ୟ, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନ୍ରେ ବିଦ୍ୟମାନ। ଯେତେବେଳେ ସେଇ ଶୁଭ୍ର ଚେତନାରେ ଅଳ୍ପ ମାତ୍ରା ଜଡ଼ ଶକ୍ତି ଆସେ, ସେତେବେଳେ ବିଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଯେପରି ମକଡ଼ା ଥରୁ ତାନ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତେଣୁ ଚେତନା ଥରୁ ଜଡ଼ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି ସଦା ଜାଗୃତ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଥରୁ ପ୍ରକୃତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି, ଏହିପରି ମନ ଓ ତାହାର ବିକ୍ଷୋଭ ନେଇ ବିଭିନ୍ନ ତର୍କ ହୁଏ। ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ପ୍ରଥମେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଜୀବ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଭଳି ନାମ ଦିଆଯାଏ; ଏହି ଜଗତରେ ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ଏହାକୁ ଡାକାଯାଏ, ଏହା ନେଇ କୌଣସି ବିରୋଧ ନାହିଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ମନର ଖେଳ, କାରଣ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅର୍ଥରୁ ବୁଝାଯାଏ ଯେ ମନ ନିଜେ କ୍ରିୟା। ମନ ନିଜ ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ଏହି ଦେହ ରୂପୀ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଆବରଣ ଧାରଣ କରେ, ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଚଦର ତିଆରି କରେ। ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଜଗତରେ କେବଳ ମନ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ—କେବେ ମନୁଷ୍ୟ, କେବେ ଦେବତା ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। କେବେ ଏହା ଦାନବ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ, କେବେ ଏହି ଯକ୍ଷ ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ; କେବେ ଗନ୍ଧର୍ବ, କେବେ କିନ୍ନର ରୂପ ନେଇଥାଏ। ଅଟବୀ, ପାହାଡ଼, ସହର, ଗ୍ରାମ ଭଳି ଅନେକ ରୂପରେ ମନ ନିଜକୁ ବିସ୍ତାର କରିଥାଏ। ଏହିପରି, ଦେହ ଗୁଡ଼ିକ ଘାସ, କାଠ, ଧୂଳି ସମାନ; ଏହି ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କଲେ ଅନ୍ୟ କ'ଣ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବି? ଆମ ପାଇଁ କେବଳ ମନକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବା ଉଚିତ। ତେଣୁ ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ଅନନ୍ତ ବିଭିନ୍ନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତ କେବଳ ମନର ଲୀଳା; ଏହା ଛଡ଼ି, କେବଳ ପରମାତ୍ମା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ସେଇ ଆତ୍ମା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱ, ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତର ଆଶ୍ରୟ; ତାଙ୍କର କୃପା ଦ୍ୱାରା ମନ ଏହି ଜଗତରେ ଚଳିତ ଓ ଚଞ୍ଚଳ ହୁଏ।