ଓ ରାମ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ମନକୁ ଅସ୍ଲୀଳ ଏବଂ ଅସତ୍ୟରୁ ଖସି ପଡ଼ିଥିବା, ଅନେକ କଳ୍ପନା ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ଗଠିତ ରୂପ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ମନ ଅଚେତନ କିମ୍ବା ଚେତନ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରିନାହିଁ; ଏହା ଉପରେ ମୋର ମନରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ନିଷ୍କର୍ଷ ନାହିଁ। ଓ ରାମ, ମନ ନ ଅଚେତନ, ନ ଚେତନ; ଏହା ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ଦୃଷ୍ଟି ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଚେତନ, ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନ—ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନ ଭାବରେ ପରିଚୟ ଦିଆଯାଇଛି। ଏହି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱର ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ରୂପ, ଏହି ଜଗତର କାରଣ—ଏହି ମନ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଯାହାର ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଏବଂ ସ୍ଥିର ରୂପ ନାହିଁ, ଏହି ମନ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି; ଏହିଠାରୁ ଜଗତର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ଭାବନା ଅଚେତନ ଓ ଚେତନ ଦୃଷ୍ଟି ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳାୟମାନ, ଏବଂ ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ଏହାକୁ ମନ ଭାବରେ ଅଭିଧାନ କରାଯାଉଛି। ଅନେକ ଦୂଷିତ ଚେତନାର ଅଶୁଦ୍ଧ ଧାରା, ଯାହା ଭିନ୍ନତା ଓ ଦୂଷଣର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଏ, ଏହି ମନ; ଏହା ନ ଅଚେତନ, ନ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ। ଏହି ମନକୁ ଅନେକ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି—ଅହଂକାର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏକ ଅଭିନେତା ଯେପରି ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ଏହି ମନ ମଧ୍ୟ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଭିନ୍ନ ନାମ ନେଇଥାଏ। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ନେଇଥିବା ପରି, ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ନାମ ଅଧିକାର କରେ। ଓ ରାଘବ, ମୁଁ ଯେଉଁ ମନର ନାମ ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଅନେକ କଳ୍ପିତ ଭିନ୍ନତା ସହିତ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କହନ୍ତି। ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ତାଙ୍କର ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟର ଅନେକ ନାମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି। କେହି ମନକୁ ଅଚେତନ ଭାବେ ଦୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, କେହି ଏହାକୁ ଜୀବନ୍ତ; ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧି ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଉଛି। ଓ ରଘୁବଂଶୀ ରାମ, ମୁଁ ଅହଂକାର, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଏକ ମୂଳ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଛି, ଯଦିଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତାହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଉପସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ନୈୟାୟିକ, ସାଂଖ୍ୟ, ଚାର୍ବାକ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଦର୍ଶନୀୟମାନେ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି। ଏହିପରି ଜୈମିନୀୟ, ଅର୍ହତ, ବୌଦ୍ଧ, ବୈଶେଷିକ, ପଞ୍ଚରାତ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମତ ରଖିଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆତ୍ମାର ସ୍ଥିତିକୁ ପହଞ୍ଚିବେ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଦିଗ ଓ ସମୟର ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ କେବଳ ବିବାଦ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ମତକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଚାହନ୍ତି। ତର୍କକାରୀମାନେ ନିଜ ପଥକୁ ବିସ୍ତୃତ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଯାତ୍ରୀ ନିଜ ଦିଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରେ, ସେମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ଓ ରାଘବ, ସେମାନେ ଉପସ୍ଥାପନ କରୁଥିବା ଦର୍ଶନଗୁଡ଼ିକ ଅସତ୍ୟ; ଏହା ନିଜ ମନର କଳ୍ପିତ ଅର୍ଥ ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦର୍ଶନର ନିଜ ନିଜ ଅଲଗା ଲକ୍ଷଣ ଅଛି। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ—ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଗ୍ରହଣ, ଭୋଜନ—ଦ୍ୱାରା ଏକାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକର୍ତ୍ତା ହୋଇଥିବା ପରି, ମନ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ। ଏହି ମନର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଏହାକୁ ଜୀବର ବୃତ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ତାହାର ନାମ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଅପ୍ଳାଇ କରାଯାଉଛି। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି କେବଳ ମନର ଅନୁଭୂତି; ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତିର ମନ ନାହିଁ, ସେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିନାହିଁ। ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ, ରୁଚି—ଏହି ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଅନୁଭୂତି ମନ ସହିତ ଅନ୍ତର ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ବିଷାଦ ଦେଖାଏ। ମନ ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ଦେଖାଯାଏ; ଯାହାର ମନ ବାନ୍ଧା, ସେ ବାନ୍ଧା; ଯାହାର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେ ମୁକ୍ତ। 'ମୂଢ଼' ମନ ମୂଢ଼ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଚେତନା ମୂଢ଼ ହେଲେ, ମନ ମଧ୍ୟ ମୂଢ଼ ହୁଏ। ଏହି ଉତ୍ପନ୍ନ ମନ ନ ଚେତନ, ନ ଅଚେତନ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ଜଗତ ନିର୍ମିତ, ଯାହାରେ ଅନେକ ଆନନ୍ଦ ଓ ବିଦନା ଅଛି। ମନ ଏକ ରୂପ ହେଲେ, ସଂସାର ଗଳିଯାଏ; ବିକଳତା ଭ୍ରମର କାରଣ, ଏବଂ ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ ଦେଖାଯାଏ। ମନ ଅଚେତନ ନୁହେଁ, ସଂସାରର କାରଣ ନୁହେଁ; ଅଚେତନ ପଥର ପରି, ସଂସାରର କାରଣ ନୁହେଁ। ମନ ବସ୍ତୁର କାରଣ, ଆଲୋକ ଦ୍ୱାରା ରୂପ ପ୍ରକାଶିତ ହେବା ପରି; ଚେତନା ଛଡ଼ା, ଅଚେତନ ପାଇଁ ଏହି ଜଗତ କଣ? ଏହିପରି, ଓ ରାଘବ, ଏହି ଜଗତରେ କିଛି ମଧ୍ୟ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନ କିମ୍ବା ଅଚେତନ ନୁହେଁ; ସମସ୍ତ ଜୀବ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ଗଳିଯାଏ। ମନ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ ନାମ ନେଇଥାଏ; ଏକ ହେଇ, ଅନେକତା ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଯେପରି ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ସମୟ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ଯଦି ଯେଉଁମାନେ ମନ ନାହିଁ ଭାବରେ କୁହାଯାଉଛନ୍ତି, ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର କାର୍ଯ୍ୟ ଶରୀରକୁ ବିକ୍ଷୋଭ କରେ, ତେବେ ଜୀବ ଭଳି ଅନ୍ୟ ଏକାଧିକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରହିପାରେ। କିନ୍ତୁ ମନର ଭିନ୍ନତା ଯେଉଁ ଦର୍ଶନଗୁଡ଼ିକରେ ଉପସ୍ଥାପନ ହୋଇଛି, କେବଳ ଅନେକ ବିବାଦ କାରୀମାନେ ଏହାକୁ କେବେ ସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି, କେବେ ଅସ୍ୱୀକାର କରନ୍ତି। ଓ ରାମ, ଏହି ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ଏକାପର ଏକା ରୋକିନାହିଁ, ନ ଏକାପର ଏକା ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଭଗବାନରେ ଅଛି। ଯେତେବେଳେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାରେ ଅଚେତନ ଶକ୍ତିର ଅଳ୍ପ ଭାଗ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ। ଜଣାପଡ଼ୁଥିବା ମକଡ଼ାର ତାଣି ପରି, ଅଚେତନ ଚେତନରୁ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ; ଏହିପରି, ସଦା ଜାଗୃତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରହ୍ମାରୁ ପ୍ରକୃତି ଉପଜେ। ଅଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭାବରେ ଅନେକ କଳ୍ପନା ଉଦ୍ଭବିତ ହୋଇଛି; ଏହିପରି, ମନ ଓ ତାହାର ବିକାରଗୁଡ଼ିକୁ ଅନେକ ବିବାଦକାରୀମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଦେଇଛନ୍ତି।