ଏହି ସଂସାରର ମୂଳେ ଏକ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି, ଯାହା ସ୍ୱତଃଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅଦ୍ୱିତୀୟ; କିନ୍ତୁ ଏହାରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜ୍ଞାନ ବିକାଶ ପାଉଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଅଜନ୍ମା ଓ ଅସତ୍ତା ଦେଖାଯାଏ—ଏହି ଭ୍ରାନ୍ତିକୁ ‘ଅଜ୍ଞାନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାକୁ ଭୁଲାଇଦେଉଥିବା ଏକ ଅନ୍ଧକାରୀ ଚମକ ଭଳି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯାହା ଭ୍ରାନ୍ତିର ଜାଲ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଭାବରେ କଳ୍ପନା କରାଯାଏ। ଏହା ଶୁଣିବା, ତିଆରି କରିବା, ଦେଖିବା, ଉପଭୋଗ କରିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା ଓ ଚିନ୍ତନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ ‘ଇନ୍ଦ୍ରିୟ’ ଆଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି। ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁମାନେ ଯେଉଁ ଅପ୍ରକଟ ପରମାତ୍ମାରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱଭାବକୁ ‘ପ୍ରକୃତି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ‘ସତ୍’କୁ ‘ଅସତ୍’ ଏବଂ ‘ଅସତ୍’କୁ ‘ସତ୍’ରେ ପରିଣତ କରେ, ଏବଂ ଯେଉଁଠାରୁ ସତ୍-ଅସତ୍, ତଥ୍ୟ-ମିଥ୍ୟାର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭେଦ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି ଶକ୍ତିକୁ ‘ମାୟା’ ଆଖ୍ୟା ମିଳିଛି। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ କରିବା, ଚଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା ଓ କର୍ମ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଶକ୍ତି କାରଣ-ଫଳର ସମ୍ପର୍କ ଧାରଣ କରି ‘କ୍ରିୟା’ ରୂପେ ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ତାହାର ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ପ୍ରକଟ ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ସେଗୁଡ଼ିକ ତାହାର ବିଭିନ୍ନ ଚଳନା ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥା ହୁଏ। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ତାହାର ସ୍ୱଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି ମନର ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରେ, ଏହି ଅନେକ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ଭାବେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନା, ଯାହା ଅନେକ ଭେଦ ଓ ଅନ୍ତରାଲରେ ଭରିଯାଇଛି, ଅନେକ କଳ୍ପନାରେ ଆତ୍ମାକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ। ଏହି ଚେତନାକୁ ଜଗତରେ ‘ଜୀବ’, ‘ମନ’, ‘ଚିତ୍ତ’, ଓ ‘ବୁଦ୍ଧି’ ଭାବରେ ଅନେକ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ ବାସ୍ତବ ଅବସ୍ଥାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ଏକ ଅନେକ କଳ୍ପନାର ଦଳ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଅବସ୍ଥା ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମନ ଅଚେତନ ନା ଚେତନ—ଏହି ବିଷୟରେ ମୁଁ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ପହଁଚିପାରୁନାହିଁ। ହେ ରାମ, ମନ କେବଳ ଅଚେତନ ନୁହେଁ, କିମ୍ବା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ଅନୁଭୂତି ମନ୍ଦ ଓ ଅସ୍ପଷ୍ଟ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ‘ମନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ମନ ଏକ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଆକାର ଧାରଣ କରେ, ଯାହା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ଓ ଏହି ସଂସାରର କାରଣ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ଏକ ରୂପ ନାହିଁ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରୁ ଏହି ସଂସାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଅଚେତନ ଓ ଚେତନ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳାୟମାନ, ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ମନ୍ଦ ଏବଂ ଏହାକୁ ‘ମନ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅନେକ ମାନସିକ ଦୌଷ୍ୟ, ଭେଦ ଓ ଅଶୁଦ୍ଧତା ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ ଚେତନା ପ୍ରବାହକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ, ଏହା ନା ଅଚେତନ, ନା ପୁରା ଚେତନ। ଏହି ମନ ପାଇଁ ଅନେକ ନାମ ରହିଛି: ଅହଂକାର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଯେପରି ଏକ ଅଭିନେତା ଅନେକ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ଏହାର କ୍ରିୟାନୁସାରେ ଅନେକ ନାମ ଧାରଣ କରେ। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଅନେକ ଉପାଧି ଅର୍ଜନ କରେ, ଏହିପରି ମନ ମଧ୍ୟ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ନାମ ପାଏ। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ମୁଁ ଯେଉଁ ମନର ନାମ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଅନେକ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କହନ୍ତି, ଶତଶଃ ଭେଦ କଳ୍ପନା କରି। ଲୋକେ ନିଜର ପ୍ରିୟ ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଅନେକ ନାମ ଓ ବର୍ଣ୍ଣନା ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। କେହି ମନକୁ ଅଚେତନ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ଅନ୍ୟେ ଏହାକୁ ଚେତନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ହେ ରଘୁବଂଶଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଅହଂକାର, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଧାରଣା ସାର ସ୍ୱରୂପରେ ବୁଝାଇଲି; ଯଦିଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ସୃଷ୍ଟିରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ କଳ୍ପନା କରନ୍ତି। ନ୍ୟାୟୀକମାନେ ଏହାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବେ ଭାବନ୍ତି, ସାଂଖ୍ୟ ଓ ଚାର୍ବାକମାନେ ଅନ୍ୟ ଭାବେ; ଏହିପରି ଜୈମିନୀୟ, ଅର୍ହତ, ବୌଦ୍ଧ, ବୈଶେଷିକ ଓ ପଞ୍ଚରାତ୍ର ଆଦି ଅନେକ ଦର୍ଶନ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ରଖିଛନ୍ତି। ତଥାପି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଶେଷରେ ସେଇ ପରମ ଆତ୍ମାବସ୍ଥାକୁ ପହଁଚିବାକୁ ହେବ, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟରୁ ଆସୁଥିବା ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏକ ସହରକୁ ପହଁଚନ୍ତି। ପରମ ସତ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଭ୍ରାନ୍ତି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ କେବଳ ବିବାଦ କରନ୍ତି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ନିଜ ମତକୁ ପ୍ରମାଣିତ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି। ବିଦ୍ୱାନମାନେ ନିଜ ମାର୍ଗକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଯେପରି ଯାତ୍ରୀ ନିଜ ରାସ୍ତାକୁ ବଢ଼ାଇ କୁହନ୍ତି, ଯାହା ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଭିନ୍ନତାରେ ନିର୍ମିତ। ହେ ରାଘବ, ସେମାନଙ୍କର ଶିକ୍ଷା ମିଥ୍ୟା, ନିଜ ମନର ଭାବନା ଦ୍ୱାରା ତିଆରି, ପ୍ରତ୍ୟେକର ନିଜସ୍ୱ ବିଶେଷତା ଅଛି। ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ଗ୍ରହଣ, ଭୋଜନ ଆଦି କରି ଏକାଧିକ କାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭୂମିକା ଅନୁଭବ କରେ, ମନ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ଅନେକ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଏ। ଏହାର ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ମନକୁ ଜୀବର ଭାବ, କ୍ରିୟା ଓ ତାହାର ନାମରେ ବିଭିନ୍ନ ଭୂମିକା ଦିଆଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି କେବଳ ମନର ଖେଳ; ଯାହାର ମନ ନାହିଁ, ସେ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଜଗତରେ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିପାରେନାହିଁ। ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଦେଖିବା, ଘ୍ରାଣ କିମ୍ବା ଚଖିବା ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ ଅଶୁଭ ଅନୁଭୂତି ହେଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଅଛି, ସେଠାରେ ଆନ୍ତରିକ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ମନ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର କାରଣ, ଯେପରି ଆଲୋକ ରୂପକୁ ପ୍ରକାଶିତ କରେ; ଯାହାର ମନ ବନ୍ଧିତ, ସେ ବନ୍ଧିତ; ଯାହାର ମନ ମୁକ୍ତ, ସେ ମୁକ୍ତ। ‘ମନ୍ଦ’ ନାମକ ମନ ମନ୍ଦ ଚେତନା ଥିବା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ, ଏବଂ ଯାହାର ଚେତନା ମନ୍ଦ, ସେପାଇଁ ମନ ମଧ୍ୟ ମନ୍ଦ।