ଏକ ଦିନ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରସାରକୁ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ଉପସ୍ଥିତିର ଅନୁସୂଚନା ଦ୍ୱାରା ଚେତନାର ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଚେତନାର ରୂପ, ଯେଉଁଠି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଚେତନା ଅନ୍ତର୍ଗତ, ସେଗୁଡ଼ିକ କିପରି କେବଳ କଳ୍ପିତ ବିଭିନ୍ନ ବସ୍ତୁ ହୋଇ ଅବସ୍ଥାପିତ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହା ଜିଜ୍ଞାସା ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା, ଯାହା ଚିନ୍ତାର ରୂପ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ ଏବଂ ଏକ ଧାରଣାର ଆକାର ନେଇଥାଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସେ ନିଶ୍ଚିତ କରିବା ପରେ ବସ୍ତୁର ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହା 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସୁନିଶ୍ଚିତ ଧାରଣା କରିପାରିଥାଏ। ଏହି ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ଭ୍ରାନ୍ତ ଅଭିଧାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବେ ଭାବିଥାଏ, ସେଠାରେ ଏହା 'ଅହଂକାର' ହୁଏ, ଯାହା ଭବବନ୍ଧନର କାରଣ। ଏହା ଯେତେବେଳେ ଶିଶୁ ପରି ଗୋଟିଏ କଥାକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୱେଷଣକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଏ, ସେଠାରେ ଏହାକୁ 'ଚିତ୍ତ' କୁହାଯାଏ। ଅନ୍ତର୍ଗତ କ୍ଷୁଦ୍ର କ୍ରିୟାର ଫଳ ଅନୁସାରେ ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ନିମ୍ନ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହାକୁ 'କ୍ରିୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟର ନିଶ୍ଚିତତାକୁ ଛାଡ଼ି, ଯାହାକୁ ଏଠାରେ ଆକାଂକ୍ଷା କରାଯାଏ, ସେହି କଳ୍ପନାକୁ 'କଳ୍ପନା' କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଂକ୍ଷାରେ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ କିମ୍ବା ପୂର୍ବେ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା କୌଣସି ଜିନିଷ ଚାହାଯାଏ, ସେଠାରେ ଏହାକୁ 'ସ୍ମୃତି' କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁର ଶକ୍ତିଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରେ ଯାହା ସମାପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅବସ୍ଥାନ କରେ, ଏହା 'ବାସନା'। ଏଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ; ଅଜନ୍ମା ଏବଂ ଅସତ୍ ଦେଖାଯିବାରୁ, ଏହାକୁ 'ଅଜ୍ଞାନ' କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଉଦିତ ହୁଏ, ଏହା ଅବସ୍ଥାକୁ ଭୁଲିଯାଇବାର କାରଣ ହୁଏ; ଭ୍ରାନ୍ତିର ଜାଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଉପସ୍ଥାପିତ ହୁଏ। ଶୁଣିବା, ସୃଷ୍ଟି, ଦେଖିବା, ଉପଭୋଗ, ଘ୍ରାଣ ଏବଂ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ; ଏହିପରି ଏହା 'ଇନ୍ଦ୍ରିୟ' ବୋଲି ଉଚ୍ଚାରିତ ହୁଏ। ଦୃଶ୍ୟ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକ ପାଇଁ, ଅପ୍ରକାଶିତ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମାରେ, ବିଶ୍ୱର ସ୍ୱଭାବକୁ 'ପ୍ରକୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହା ସତ୍ ଓ ଅସତ୍ ମଧ୍ୟରେ ଶୀଘ୍ର ଆନ୍ଦୋଳନ କରାଏ, ଏବଂ ସତ୍ ଅସତ୍ ମଧ୍ୟରେ ବିଭିନ୍ନତା ତିଆରି କରେ, ସେଇ ଶକ୍ତିକୁ 'ମାୟା' କୁହାଯାଏ। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ରୁଚି, ଘ୍ରାଣ ଏବଂ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱରେ 'କ୍ରିୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଓ ଫଳର ସମ୍ପର୍କ ନେଇ। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ତାହାର ବସ୍ତୁ ଅନୁସରଣ କରି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଏବଂ ପ୍ରକାଶିତ ଆକାର ନେଇଥାଏ, ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଏହାର କ୍ରିୟାର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରା। ଏହି ଚେତନା ତାହାର ସ୍ୱାଭାବିକ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି ମନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ବେଳେ, ଅସଂଖ୍ୟ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ସେଇ ଚେତନା, ଯାହା ସଂବେଦନର ଦୌଷ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନିତ, ମୂଢ଼ତାର ଜାଳ ଅନୁସରଣ କରି, ବିଭିନ୍ନ ଭାଗ ଏବଂ ଭିନ୍ନତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ନିଜ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ବିଶ୍ୱରେ, ଏହାକୁ 'ଜୀବ', 'ମନ', 'ଚିତ୍ତ', ଏବଂ 'ବୁଦ୍ଧି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପ୍ରଜ୍ଞାନ ଲୋକେ ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାକୁ, ଯାହା ତଥ୍ୟରୁ ବିଚ୍ୟୁତ, ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପନା ଏବଂ ରୂପାନ୍ତର ରାଶି ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମନ ଜଡ଼ କିମ୍ବା ଚେତନ, ଏହା ବିଷୟରେ ମୁଁ ନିଜର ମନରେ କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଆସିପାରୁନାହିଁ। ମନ, ହେ ରାମ, ନ ଜଡ଼, ନ ଚେତନ; ଏହି ଧୂସର ଅନୁଭୂତି, ଯାହା ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଡ଼, ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନ, ଏହି ହେଉଛି 'ମନ'। ଯେଉଁ ରୂପ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଧୂସର, ସେଇ ଏହି ବିଶ୍ୱର କାରଣ, ଏହି ହେଉଛି 'ମନ'। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥାର ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ଆକାର ନାହିଁ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ 'ମନ' କୁହାଯାଏ; ଏହାରୁ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଜଡ଼ ଏବଂ ଚେତନ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଦୌଡ଼ିଥାଏ ଏବଂ ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଧୂସର, ଏହାକୁ 'ମନ' କୁହାଯାଏ। ଅଶୁଦ୍ଧ ଚେତନାର ପ୍ରବାହ, ଯାହା ବିଭିନ୍ନ ଦୌଷ ଏବଂ ଭିନ୍ନତାରେ ଚିହ୍ନିତ, ଏହିଠାରେ ଏହାକୁ 'ମନ' କୁହାଯାଏ, ଏହା ନ ଜଡ଼, ନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଚେତନ। ଏହାକୁ ଅନେକ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି—ଅହଂକାର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଯେପରି ଏକ ଅଭିନେତା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ମନ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମ ନେଇଥାଏ। ଯେପରି ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ପାଇଥାଏ, ସେପରି ମନ ତାହାର କ୍ରିୟା ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରେ। ହେ ରଘୁନାଥ, ମୁଁ ଯେଉଁ ମନର ନାମ ଏଠି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି, ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ଅନେକ ଧରଣର କଳ୍ପିତ ଭିନ୍ନତା ସହିତ କହନ୍ତି। ନିଜ ଇଛାନୁସାରେ ତାଙ୍କର ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନାମ ତିଆରି କରିଛନ୍ତି। କେହି ମନକୁ ଜଡ଼ ବୋଲି, କେହି ଚେତନ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି; ଏହିପରି ଅହଂକାର ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ହେ ରଘୁବଂଶଶିରୋମଣି, ମୁଁ ଏଠି ଅହଂକାର, ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଏକ ମୂଳ ରୂପ ଭାବେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି, ଯଦିଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସୃଷ୍ଟିରେ ଏମାନେ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି। ନ୍ୟାୟିକ, ସାଂଖ୍ୟ, ଚାର୍ବାକ, ଜୈମିନିୟ, ଅର୍ହତ, ବୌଦ୍ଧ, ବୈଶେଷିକ ଓ ପଞ୍ଚରାତ୍ର ଭଳି ଅନେକ ମତ ଏହି ବିଷୟରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାରଣା ଦେଇଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ଶେଷରେ ସେହି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆତ୍ମା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ଯେପରି ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନ ଓ ସମୟର ଯାତ୍ରୀମାନେ ଏକ ନଗରକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି।