ଏହି ଶ୍ରେଣୀବଦ୍ଧ ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ ଅନୁସାରେ, ମନ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଗୁଡ଼ିକାର ମଧ୍ୟରେ ବିଚରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ଜୀବ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଭାବିଥାଏ—"ମୁଁ ଆତ୍ମା ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖୀ"—ଏହି ଧାରଣା ଯେଉଁଠି ମନର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ, ଏହାକୁ ମନର ସ୍ୱଭାବ ବୋଲି ଜାଣାଯାଏ। ଏହି ମନ, ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ନାସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଅବିଚଳିତ ରହି ଚମକେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଅବସ୍ଥା ମଧ୍ୟ ମନର ଏକ ରୂପ। ଯଦି ମନର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ନାହିଁ, ତେବେ ଏହା ଏହି ସଂସାରରେ ଉଦିତ ହୁଏନି, ଯେପରି ଗୁଣ ନଥିବା ଜଣେକୁ ଗୁଣୀ କୁହାଯାଏନି। ଯେପରି ତାପ ଓ ଅଗ୍ନି ଅଲଗା ହୋଇ ରହିପାରେନି, ସେପରି ମନ ଓ କ୍ରିୟା, ଏବଂ ଆତ୍ମା ଓ ମନ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଏକାଠି ଅଛନ୍ତି। ମନ ତାହାର ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁଯାୟୀ, କ୍ରିୟା ଓ ଫଳର ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଇଚ୍ଛାର ଦେହ ଧାରଣ କରି, ନାନା ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ପ୍ରଦର୍ଶନ କରେ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ରୋପିତ ହୁଏ, ଗଛର ଲତା ପରି, ସେଠାରେ ତାହାର ଫଳ ମିଳେ; ଏହିପରି ମନ ଯେଉଁଠି ଲଗିଯାଏ, ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ମନର କମ୍ପନ ହେଉଛି କ୍ରିୟାର ବୀଜ, ଏହାଠାରୁ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଓ ଶାଖା। ମନ ଯାହା ଚାହେଁ, ଅଙ୍ଗ ତାହା କରିଥାଏ; ଏହିପରି କ୍ରିୟାକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଚିତ୍ତ, କ୍ରିୟା, କଳ୍ପନା, ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ସଂସ୍କାର, ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରୟାସ ଓ ସ୍ମୃତି—ଏହି ସମସ୍ତ ମନର ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥା। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରକୃତି, ମାୟା, କ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ରୂପ, ଶବ୍ଦ ଓ ରୂପର ବିଭିନ୍ନତା, ଏହି ସବୁ ଜଗତର ଭ୍ରମର କାରଣ। ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମନୋଭାବ ଚେତନାରେ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଏହି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଭୂତିର ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ଭିନ୍ନତା କିପରି ଏହି ଚେତନାର ମଧ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହେଲା? ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ଭାବର ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦୂଷିତ ହୋଇ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେଇ ଅବସ୍ଥାକୁ ମନ ବୋଲାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ବିଷୟ ଅନୁସନ୍ଧାନରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେଠିଏ ବୁଦ୍ଧି ଭାବରେ ପରିଚିତ। ମିଥ୍ୟା ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା, ଏହା ନିଜକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବରେ ଧାରଣ କଲେ, ଏହାକୁ ଅହଂକାର କୁହାଯାଏ, ଯାହା ପୁନର୍ଜନ୍ମର କାରଣ। ଶିଶୁ ପରି ଏହା ଏକ ଜିନିଷ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଧାରଣ କଲେ, ଏବଂ ଅନୁସନ୍ଧାନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଏହା ଚିତ୍ତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ। କମ୍ପନର ଫଳସ୍ୱରୂପ କ୍ରିୟା ଉପଜେ, ଏହାକୁ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାହା ଏଠାରେ ଆକାଂକ୍ଷା କରାଯାଏ, ଏବଂ ଏକତାର ନିଶ୍ଚିତତା ଛାଡ଼ି ଯାହା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ କଳ୍ପନା କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ତିଆରି, ଏହାକୁ ଅଭିଲାଷା କରାଯାଏ, ଏହାକୁ ସ୍ମୃତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଉପଭୋଗ କରାଯାଇଥିବା ଜିନିଷର ଶକ୍ତି ଭିତରେ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥିଲେ, ସେଉଁଠି ଏହାକୁ ସଂସ୍କାର କୁହାଯାଏ। ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ; ଅଜନ୍ମା ଓ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ଏହାକୁ ଅଜ୍ଞାନ କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ଆତ୍ମାକୁ ଭୁଲିଯିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରେ, ମିଥ୍ୟା ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଏହା ଅପବିତ୍ରତାର ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଶ୍ରବଣ, ରଚନା, ଦର୍ଶନ, ଉପଭୋଗ, ଘ୍ରାଣ, ଚିନ୍ତା—ଏହି ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାଏ, ଏହିପରି ଏହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଜିନିଷ ଅପ୍ରକାଶ ଆତ୍ମାରେ ଅଛି, ଏହାକୁ ପ୍ରକୃତି କୁହାଯାଏ। ଯାହା ସତ୍କୁ ଅସତ୍ ଓ ଅସତ୍କୁ ସତ୍ କରେ, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସତ୍-ଅସତ୍ ଭେଦ ତିଆରି କରେ, ଏହାକୁ ମାୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ସ୍ପର୍ଶ, ଆସ୍ୱାଦ, ଘ୍ରାଣ, କର୍ମ ଏହି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, କାରଣ-ଫଳ ଭାବରେ, ଏହାକୁ କ୍ରିୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଚେତନା ଯେତେବେଳେ ବିଷୟ ଅନୁସରଣ କରି ଦୂଷିତ ହୁଏ, ଏହା ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରେ। ଏହା ମନ ଭାବରେ ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ି ଅନେକ କଳ୍ପନାରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ। ଚେତନା ଯେଉଁଠି ସେଂସ୍କାରର ଦୂଷଣ ଓ ଭେଦରେ ଭରିଯାଏ, ଏହି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭ୍ରମରେ ଏହି ମନ ଅସ୍ଥିର ଓ ଅନେକ ଭିନ୍ନତାରେ ଉତ୍ପାତିତ ହୁଏ। ଏହି ଜଗତରେ ଏହାକୁ ଜୀବ, ମନ, ଚିତ୍ତ, ବୁଦ୍ଧି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହି ଦୂଷିତ, ସ୍ୱରୂପ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ମନକୁ ବିଭିନ୍ନ କଳ୍ପନା ଓ ଅବସ୍ଥାର ସମୂହ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଏହି ମନ ଜଡ଼ ନ, ଚେତନ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ—ଏହି ନିମନ୍ତେ ମୁଁ ନିଜ ମନରେ ନିଶ୍ଚିତ ନିଷ୍କର୍ଷକୁ ଆସିପାରିନି। ମନ ନ ଅଚେତନ, ନ ଚେତନ; ଧୂସର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଏହି ମନ ଅବସ୍ଥା କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ରୂପ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଅନସ୍ତିତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ, ଏହି ଧୂସର ଅବସ୍ଥା ଏହି ସଂସାରର କାରଣ, ଏହାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ। ଏଠାରେ ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ରୂପ ଓ ନିଶ୍ଚିତତା ନଥିବା ଅବସ୍ଥାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରୁ ସଂସାର ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଛି। ଯେଉଁ କଳ୍ପନା ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟରେ ଦୋଳାୟମାନ, ଏବଂ ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଧୂସର, ଏହି ମନର ରୂପ। ଚେତନାର ଅପବିତ୍ର ପ୍ରବାହ, ଭିନ୍ନତା ଓ ଦୂଷଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହି ମନ ନ ଜଡ଼, ନ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନ। ଏହି ମନକୁ ଅନେକ ନାମ ଦିଆଯାଇଛି—ଅହଂକାର, ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଆତ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ। ଏକ ଅଭିନେତା ଯେପରି ନିଜ ଅଭିନୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେପରି ମନ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରେ। ଏକ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ଉପାଧି ପାଏ, ସେପରି ମନ ନିଜ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଭିନ୍ନ ନାମ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଏହିପରି ମନର ଅନେକ ରୂପ, ଅବସ୍ଥା ଓ ଭାବାନ୍ତର ଏହି ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଉନ୍ମୋଚିତ।