ଏକ ସମୟର କଥା, ଓ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ବସିଷ୍ଠ ଦେବ ତୁମକୁ ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ବିଷୟରେ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ଯେପରି ଜାତିର ଧଳାପଣା ଗୋଟିଏ ବସ୍ତ୍ରରେ ବିଦ୍ୟମାନ ଥାଏ, ସେପରି ଏହି ଦେହରେ ଯିଏ 'ଜୀବ' ବୋଲି ଅନୁଭବ ହୁଏ, ସେ ମନରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଥାଏ। ଯେପରି ଶୀତଳତା ଛାଡି ତୁଷାର ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ବିନା କେବେ ମନ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ। ଏହି ମନ କ୍ରମେ କ୍ରମେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଶୂନ୍ୟ ହେଲେ, ଯେପରି ଧୂଆଁ ତାର କଳାପଣା ହରାଇ ହ୍ରାସ ପାଏ, ସେପରି ମନ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚଳ ହେଉଥିବା ବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହେଉଛି ମନର ନାଶ, ଏବଂ ମନର ନାଶ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବ; ଏହି ଅବସ୍ଥା କେବଳ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ, ବନ୍ଧନରେ ଅବସ୍ଥିତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଯେପରି ତାପ ଓ ଅଗ୍ନି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଭାବେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ରହିଥାନ୍ତି, ସେପରି ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟାଶ୍ରିତ। ଯେଉଁଠି ଏକ ଅନୁପସ୍ଥିତ, ସେଉଁଠି ଅନ୍ୟଟି ମଧ୍ୟ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ। ମନ ସଦା ଅନ୍ତଃସ୍ପନ୍ଦନର ଖେଳ; କାର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନର ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ; ଏହିପରି ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ପରି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ। ଏହି ମନ କେବଳ କଳ୍ପନା; ଏହି କଳ୍ପନା ସ୍ପନ୍ଦନର ସ୍ୱରୂପ; ଏହି ସ୍ପନ୍ଦନ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଘଟେ, ଏହାର ଫଳ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି ସମସ୍ତେ ଚାଲନ୍ତି। ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ମନର ରୂପ କେମିତି ଜଡ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ଓ ଚେତନ ଦ୍ୱାରା ଆକୃତି ନେଇଥାଏ, ତାହା ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କୁହ। ଏହି ମନ ଏହିପରି ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଆତ୍ମାର ଅନନ୍ତ ସ୍ୱରୂପରେ ସଙ୍ଗତ ନିଷ୍ପତ୍ତି ଶକ୍ତି ସହିତ ଉପସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ। ଏହି ମନ ଏହି ରୂପ, ଯାହା ଜଡ ଓ ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଦୁହିଁକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଥାଏ। ଯେପରି ନିଶ୍ଚୟ ହୁଏ—'ମୁଁ ସ୍ୱୟଂ-ପ୍ରଭା ଚେତନ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ଜୀବ', ଏହି ଧାରଣା ଯେଉଁଠି ଅଛି, ସେଇ ମନର ସ୍ୱଭାବ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଅଚଳ ଥିଏ ଓ ଅସ୍ତି-ନାସ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଚେତନା ଅନ୍ତଃପ୍ରକାଶ କରିଥାଏ, ଏହି ଧାରଣା ପ୍ରବଳ ହେଉଥିବା ସମୟରେ ମନର ସ୍ୱରୂପ ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଯଦି ମନ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଶକ୍ତି ନଥାଏ, ଏହି ସଂସାରରେ ଏହା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିପରି ତାପ ଓ ଅଗ୍ନି ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ, ସେଉଁପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମନ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ଓ ମନ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟାଶ୍ରିତ। ଏହି ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଫଳ ନିୟମରେ, ଆଶୟ ଦେହ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥାଏ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ରୋପିତ ହୁଏ, ଏକ ଲତା ପରି, ସେଉଁଠି ତାହାର ଫଳ ମିଳେ; ଏହିପରି ମନର ଚେଷ୍ଟା ଯେଉଁଠି ହୁଏ, ସେଉଁଠି ତାହାର ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ମନର ସ୍ପନ୍ଦନ କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ; ଏହି ବୀଜରୁ ଅନେକ କ୍ରିୟା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ଶାଖାପ୍ରଶାଖା ଭଳି। ମନ ଯାହା ଚାହେ, ତାହିଁ ପାଇଁ କର୍ମେନ୍ଦ୍ରିୟ ତାହା କରିଥାଏ; ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମନ ଭାବିବାଯୋଗ୍ୟ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଚିତ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟ, କଳ୍ପନା, ପୁନର୍ଜନ୍ମ, ସଂସ୍କାର, ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରୟାସ, ସ୍ମୃତି—ଏହି ସବୁ ଏକାପରି ମନର ଅନେକ ରୂପ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରକୃତି, ମାୟା, କ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁ ଅନେକ ଧ୍ୱନି ଓ ରୂପର ଭେଦ, ସଂସାରର ମୋହର କାରଣ। ଏହି ସବୁ ଅନେକ ଭାବ ଚେତନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହି ସବୁ ଜଡ ଓ ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି। ଯେତେବେଳେ ଚିତ୍ତ ଚିନ୍ତାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ମଳିନ ହେଉଛି, ଏହି ଦଶାକୁ 'ମନ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ନିଶ୍ଚୟ କରିବା ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଧ୍ୟାନ ଦେଉଛି, ସେଉଁଠି ଏହା 'ବୁଦ୍ଧି' ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ୟଥା ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭାବିଥାଏ, ଏହି ଅହଂକାର ହେଉଛି ସଂସାର ବନ୍ଧନର କାରଣ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଶିଶୁ ପରି ଏକ ଜିନିଷ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଧାୟ, ତେବେ ଏହା 'ଚିତ୍ତ' ଭାବରେ ଅଭିଧାନ ହୁଏ। ସ୍ପନ୍ଦନର ଫଳସ୍ୱରୂପ ଯେଉଁ କ୍ରିୟା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେହି ଫଳକୁ 'କାର୍ଯ୍ୟ' କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଉପରେ ନିଶ୍ଚୟ ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଇଚ୍ଛିତ, ତାହା କଳ୍ପନା କରାଯାଏ, ତେବେ ଏହା 'କଳ୍ପନା'। ଯେତେବେଳେ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ କିଛି ଅନ୍ତରେ ଇଚ୍ଛିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହା 'ସ୍ମୃତି'। ଉପଭୋଗିତ ଦ୍ରବ୍ୟର ଶକ୍ତି ମଧ୍ୟରୁ ଯେଉଁ ଶେଷ ଅନ୍ତରେ ରହିଯାଏ, ତାହା 'ବାସନା'। ପରମାତ୍ମାର ଶୁଦ୍ଧ ସ୍ୱରୂପ ରହିଛି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ; ଅଜନ୍ମା ଓ ଅସତ୍ତା ଉପସ୍ଥିତ ହେଉଛି, ଏହିକୁ 'ଅଜ୍ଞାନ' କୁହାଯାଏ। ଏହା ଆତ୍ମାକୁ ଭୁଲେଇ ଦେଉଛି, ମିଥ୍ୟା ଧାରଣାର ଜାଳ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଶ୍ରବଣ, ସୃଷ୍ଟି, ଦର୍ଶନ, ଉପଭୋଗ, ଘ୍ରାଣ ଓ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବେ ଇନ୍ଦ୍ରକୁ ଆନନ୍ଦ ଦିଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରପଞ୍ଚ ପରମାତ୍ମାର ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପରେ ଯେଉଁ ଗୁଣ ରହିଛି, ସେହିକୁ 'ପ୍ରକୃତି' କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁ ଶକ୍ତି ଜୀବକୁ ଅସ୍ତିରୁ ନାସ୍ତି, ଓ ନାସ୍ତିରୁ ଅସ୍ତିକୁ ନେଇଯାଏ, ଏବଂ ସତ୍ୟ-ଅସତ୍ୟର ଅନେକ ଭେଦ ତିଆରି କରେ, ଏହିକୁ 'ମାୟା' କୁହାଯାଏ। ଦେଖିବା, ଶୁଣିବା, ଛୁଇଁବା, ଚଖିବା, ଘ୍ରାଣ କରିବା ଓ କରିବା, ଏହି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା କାରଣ-ଫଳ ସମ୍ପର୍କ ଗଢ଼ି ଏହା 'କ୍ରିୟା' ଭାବେ ଜଣାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା ବିଷୟ ଅନୁସରଣ କରି ମଳିନ ହୁଏ, ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେହି ଏହାର ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ଅବସ୍ଥା। ଏହି ମନ ତାହାର ସ୍ୱଭାବ ଛାଡ଼ି ଅନେକ ନିଜସ୍ୱ କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ଦୃଢ଼ ହୋଇଯାଏ। ଚେତନା ଜଡତା ଓ ଚେତନାର ମିଶ୍ରଣରେ, ଭେଦ ଓ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ନିଜ କଳ୍ପନାରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ। ସଂସାରରେ ଏହିକୁ 'ଜୀବ', 'ମନ', 'ଚିତ୍ତ', 'ବୁଦ୍ଧି' ଭାବେ ଅନେକ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।