ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ବ୍ରହ୍ମର ଯେଉଁ ଚେତନା, ଯାହାକୁ କମ୍ପନ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେଠି ଏକ ଅବିଚଳିତ ସାଗର ଭଳି ନିର୍ମଳ ଓ ଶାନ୍ତ ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାରେ ରହେ। ଏହି ଚେତନା ମନ ଆକାର ଧାରଣ କରି ସମସ୍ତ ଜୀବର ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମନ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ହେଉଛି ଜୀବାତ୍ମା, ଏବଂ ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ। ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ଅଲଗା ନୁହେଁ—ତିଳ ଭିତରେ ତେଲ ଯେପରି ଏକତ୍ୱ ଅଛି, ସେପରି ଏମାନେ ଅଭିନ୍ନ। କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଏକ, ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ଭାବନା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ହେ ରାମ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଦିଶେ, ପ୍ରଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ। ଶିଶୁମାନେ ଯେପରି ସାଗର ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ଶାନ୍ତ ମନ ଲୋକେ ତେଣୁ ଏହି ଭିନ୍ନତା ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି—ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ—ସେମାନେ ଏକ ଅଟୁଟ ତତ୍ତ୍ୱ; ନାମର ଭିନ୍ନତା ଦୂର କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଜଣା ଯିବା ଦୁର୍ଲଭ। ମନର ସ୍ୱରୂପ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏହି ମନ ସର୍ବୋତ୍ତମ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛରୁ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଫୁଲ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ନେଇ ଜନ୍ମଲା। ଏଠି ମନ, କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ, ସଦା ବ୍ରହ୍ମରୁ ତରଙ୍ଗର ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ତରଙ୍ଗମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଜୀବ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ସେମାନେ ଉଦ୍ଭବ ପରେ ସେହି ସାଗରରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ମନ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ତାହାର ଫଳ ମିଳେ; କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦେହରୁ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁହିଁ ମନର ଅଂଶ। ଯେପରି ଆଇନା ଆଲୋକରେ ଚମକେ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମ ଜ୍ଞାନର ସ୍ପର୍ଶରେ କର୍ତ୍ତାଭାବ ମନରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଯେପରି ପାଟରେ ଧଳାପଣ ରହେ, ସେପରି କର୍ତ୍ତାଭାବ ମନରେ 'ଜୀବ' ନାମରେ ବିରାଜିତ। ଯେପରି ଶୀତ ଛାଡ଼ି ଶିତଳତା ନଥାଏ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ବିନା ମନ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଧୂଆଁର କଳାପଣ ଦୂର ହେଲେ ଧୂଆଁ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି କମ୍ପନ ରୂପୀ କାର୍ଯ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନ ଲୟ ହୁଏ। କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହେଉଛି ମନର ନାଶ; ମନ ନାଶିଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ନାଶିଯାଏ। ଏହା ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ, ବନ୍ଧନରେ ଥିବାଙ୍କ ପାଇଁ କେବେ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଆଗ୍ନି ଓ ତାପ ଅଭିନ୍ନ, ସେପରି ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଏକତ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି; ଏକ ଅନୁପସ୍ଥିତିରେ ଦୁହିଁ ଲୟ ହୁଏ। ମନ ସଦା କମ୍ପନର ଲୀଳା; କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି କମ୍ପନର ରୂପ। ଏହିପରି, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭଳି, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟୋନ୍ୟାଶ୍ରିତ। ମନ କେବଳ କଳ୍ପନା, ଏହି କଳ୍ପନା ହେଉଛି କମ୍ପନର ସ୍ୱରୂପ। କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସେହି କଳ୍ପନାର ଗଢ଼ା ଆକାର, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜୀବ ତାହାର ଫଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ। ଏଠି, ମନ କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାହାର ଆକାର କଣ, ଏହି ବିଷୟରେ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଉତ୍ସୁକତା ଦେଖାଏ। ମନର ଆକାର ହେଉଛି, ଯେଉଁଥିରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ଶକ୍ତି ଥାଏ, ସେହି ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମତ୍ତ୍ୱର ଅଂଶ, ସର୍ବଶକ୍ତିମାନ୍ ଓ ମହାନ୍। ମନର ଆକାର ହେଉଛି, ଯାହା ଜଡ଼ ଓ ଚେତନ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଏବଂ ଉଭୟଙ୍କ ଛୁଆଁରେ ଥାଏ। ମୁଁ ନିଜେ ସ୍ୱୟଂପ୍ରଭା ଚେତନା ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖୀ ଜୀବ—ଏହି ଧାରଣା ଯେଉଁଠାରେ ସଦା ବିଚାର ରୂପେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେହି ମନର ସ୍ୱରୂପ। ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ନିର୍ମଳ ଏବଂ ଅଚଳ ରହି, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଚମକେ, ଏବଂ ବିଚାର ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଅନୁମୁକ୍ତ, ସେହି ମନର ସ୍ୱରୂପ। କାର୍ଯ୍ୟଶୂନ୍ୟ, ବିଚାରଶୂନ୍ୟ ମନ ଏହି ଜଗତରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗୁଣ ନଥିବାକୁ ଗୁଣୀ କୁହାଯାଏ ନାହିଁ। ଏଠି, ତାପ ଓ ଅଗ୍ନି ଭଳି, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମନ, ଆତ୍ମା ଓ ମନ ଅଭିନ୍ନ। ଏହି ମନ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଦ୍ୱାରା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଦେହ ନେଇ, ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ରୋପିତ, ତାହା ତାହାର ଫଳର କ୍ଷେତ୍ର ହୁଏ; ଏହିପରି, ଯେଉଁଠି ଲତା ଲାଗିଲା, ସେଠି ସେଉଁଠି ଫଳ ଦିଏ। ମନର କମ୍ପନ କାର୍ଯ୍ୟର ବୀଜ, ଏହା ପରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ; ବିଭିନ୍ନ କାର୍ଯ୍ୟ ଏହି ମୂଳ ତରୁ ଶାଖା-ପତ୍ର ଭଳି ଉତ୍ପନ୍ନ। ମନ ଯାହା ଚାହାଏ, ତାହା ଚେତନିକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ସାଧନ କରନ୍ତି; ଏହିପରି, କାର୍ଯ୍ୟକୁ ମନ ବୋଲି ଧାରଣା କରାଯାଏ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଚିତ୍ତ, କାର୍ଯ୍ୟ, କଳ୍ପନା, ସଂସାର ଯାତ୍ରା, ସଂସ୍କାର, ଅଜ୍ଞାନ, ପ୍ରୟାସ, ସ୍ମୃତି; ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରକୃତି, ମାୟା, କ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ; ଶବ୍ଦ, ରୂପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଆକାରର ଆକର୍ଷଣ—ଏହି ସବୁ ଜଗତର ଭ୍ରମର କାରଣ। ଏହି ସମସ୍ତ ଭାବବିକାର, ଚେତନାର ଏକ ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ଯୋଗରେ, ବିଷୟ ଅନୁସରଣ କରି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଚେତନାର ବିଭିନ୍ନ ଭାବ କିପରି, କେବଳ କଳ୍ପିତ ବସ୍ତୁ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, ଏହି ଚେତନାରେ ସ୍ଥିତ ହେଲା—ଏହିପରି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ। ଯେତେବେଳେ ଚେତନା, ଯାହା ଚିନ୍ତାର ରୂପ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଦୂଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ଧାରଣା ରୂପେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ମନ ଯେତେବେଳେ ନିଶ୍ଚିତ ବିଷୟ ଉପରେ ଅନୁସନ୍ଧାନ କରି ଅଟୁଟ ରହେ, ସେତେବେଳେ ତାହା ବୁଦ୍ଧି, ଯାହା ନିଶ୍ଚିତ ଧାରଣା କରିପାରେ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଚେତନା ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ସ୍ଥିତି ଦେଇ ନେଉଛି, ସେତେବେଳେ ତାହା ଅହଂକାର, ଯାହା ଭବନ୍ଧନର କାରଣ। ଯେତେବେଳେ ଏହା ଏକ ଶିଶୁ ପରି ଏକ ଥାଉରୁ ଅନ୍ୟ ଥାଉକୁ ଯାଏ ଏବଂ ଅନ୍ୱେଷଣ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଏହାକୁ ଚିତ୍ତ କୁହାଯାଏ। କେବଳ କମ୍ପନର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା, ଏହି କମ୍ପନର ଫଳ ଯେଉଁଥିରେ କାର୍ଯ୍ୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ପ୍ରକାଶିତ, ସେହି ଫଳକୁ 'କାର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯାଦୃଚ୍ଛିକ ଯୋଗରେ, ଏକ ଦ୍ରବ୍ୟର ନିଶ୍ଚିତତା ଛାଡ଼ି, ଯାହା ଏଠି ଆକାଂକ୍ଷିତ, ସେହି କଳ୍ପନା। ଯେତେବେଳେ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସରେ, ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ, କିମ୍ବା ପୂର୍ବରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଯାହା ଅନ୍ତରେ ଆକାଂକ୍ଷିତ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ 'ସ୍ମୃତି' କୁହାଯାଏ।