ଏକ ଦିନ ରାଘବ, ଅର୍ଥାତ୍ ଶ୍ରୀରାମ, ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଆପ୍ଲୁତ ହେଇ, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, “ଏହି ଭାବରେ କ’ଣ ଘଟେ? ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଏହି ମହାସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ସତ୍ୟ କଥା କହନ୍ତୁ। ଆପଣ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।” ପ୍ରଭୁ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ ହସି ରାଘବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭଲ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ଏହା ଶୁଭ ପ୍ରଶ୍ନ। ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମ ମନରେ ମହାଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହେବ। ମନ ଯେତେବେଳେ ଗଣନା ଓ ମାପ ରୂପେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ସେଠାରେ କ୍ରିୟାର ବୀଜ ଥାଏ; ଏହି ମନ ରୂପୀ ବୀଜରେ କ୍ରିୟାର ଫଳ ମିଳେ। ଯେଉଁ ମନସ୍ତତ୍ତ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ସେଇ କ୍ରିୟା ହେବା ସତ୍ୟ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ଦେହରେ ବସିଥାଏ। ଫୁଲ ଓ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ସେମାନେ ଅଲଗା ନୁହେଁ; ସେହିପରି କ୍ରିୟା ଓ ମନ ମଧ୍ୟ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟରେ ସେମାନେ ଏକାତ୍ମ। ଏହି ସଂସାରରେ ଯେ କ୍ରିୟା ଚଳାଚଳ ଘଟେ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ କ୍ରିୟା ବୋଲି କହନ୍ତି। ଏହାର ମୂଳ ମନ ଓ ଦେହ, ଏବଂ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଚେତନା ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। କୌଣସି ପର୍ବତ, ଆକାଶ, ଦିଗ ବା ସ୍ୱର୍ଗ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠାରେ ନିଜ କ୍ରିୟାର ଫଳ ନାହିଁ। ଏହି ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେ କୌଣସି କ୍ରିୟା ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଦ୍ୟମରେ କରାଯାଇଛି, ସେ କ୍ରିୟା କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ। ଜାଣ, ଏହି ମନ, ଯେଉଁଟି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ସେଇ କ୍ରିୟା କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ବୀଜ। ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତିର କାରଣ ଅନ୍ୱେଷଣ, ମନ ଉପକ୍ରମ କରେ, ଏବଂ କ୍ରିୟା ମନରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ। ଯେଉଁ ଚେତନାକୁ ବ୍ରହ୍ମର ଅନୁସ୍ପନ୍ଦନ ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଅଚଳ ସାଗର ସଦୃଶ, ସେଇ ମନ ହୋଇ ସମସ୍ତ ଜୀବରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମନ ହିଁ କ୍ରିୟା, ମନ ହିଁ ଜୀବାତ୍ମା, ଏବଂ ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ବିସ୍ତୃତ ହୁଏ। ଏହିପରି, କ୍ରିୟା ଓ କର୍ତ୍ତା ଅଲଗା ନୁହେଁ, ତିଲ ଓ ତାହାର ତେଲ ସଦୃଶ। କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ସାର୍ବଦା ଏକାତ୍ମ, ଅଜ୍ଞାନରୁ ଏହାକୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ହେ ରାମ, ମନ ଓ କ୍ରିୟା ଦୁଇଟି କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, ପଣ୍ଡିତମାନେ ସେଉଁଠି ଏକତା ଦେଖନ୍ତି; ଯେପରି ଶିଶୁମାନେ ସାଗର ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗକୁ ଅଲଗା ଭାବନ୍ତି, ପଣ୍ଡିତମାନେ ଏମିତି ଭାବନ୍ତି ନାହିଁ। ମନ ଓ କ୍ରିୟା ଏକ ଦିନ ଅଲଗା ଶବ୍ଦ ମାତ୍ର, ଶବ୍ଦ ଭେଦ ଭୁଲିଗଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ ଜଣା ଯାଏ ନାହିଁ। ମନ, ଯାହାର ସ୍ଵରୂପ କ୍ରିୟା, ପ୍ରଥମେ ପରମାତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ଫୁଲ ଫୁଟିବା ସହ ସୁଗନ୍ଧ ଦେଖାଯିବା ପରି। ଏଠାରେ ମନ—କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ଭାବେ—ପରମାତ୍ମାରୁ ଅବିରତ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉଠିବା ପରି। ଯେଉଁମାନେ ‘ଜୀବ’ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ତରଙ୍ଗ ମାତ୍ର; ଉଦ୍ଭୂତ ହୋଇ, ସେମାନେ ପୁନଃ ସାଗରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ମନ ଦ୍ୱାରା ଯେ କୌଣସି କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସେଠି ଫଳ ମିଳେ; କ୍ରିୟା କେବଳ ମନରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଦେହରୁ ନୁହେଁ। ଏହିପରି, କର୍ତ୍ତା ଓ କ୍ରିୟା ଦୁହିଁ ମନର ଅଂଶ। ଦର୍ପଣ ଯେପରି ଆଲୋକରେ ଅଲଙ୍କୃତ ହୋଇ ଚମକେ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ସ୍ପର୍ଶରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ମନରେ ପ୍ରଭାସିତ ହୁଏ। ଧୁସର କପଡ଼ାରେ ଧଳା ରଙ୍ଗ ଯେପରି ଥାଏ, ସେପରି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ମନରେ ‘ଜୀବ’ ନାମରେ ବସିଥାଏ। ଯେପରି ଥଣ୍ଡା ଛାଡ଼ି କୁହିର ନାହିଁ, ସେପରି କ୍ରିୟା ଛାଡ଼ି ମନ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଧୂଆଁ ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ମାନ୍ଦ ହେଲେ ଶ୍ୟାମଳତା ହ୍ରାସ ପାଏ, ସେପରି କ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନ ଲୟ ହୁଏ। କ୍ରିୟାର ନାଶ ମନର ନାଶ, ମନର ନାଶ କ୍ରିୟାର ଅନୁପସ୍ଥିତି; ଏହା ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ, ଅମୁକ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଯେପରି ତାପ ଓ ଅଗ୍ନି ସଦା ଏକଠା, ସେପରି ମନ ଓ କ୍ରିୟା ଅଲଗା ନୁହେଁ। ଯେଉଁଠି ଗୋଟିଏ ନାହିଁ, ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟ ଲୟ ହୁଏ। ମନ ସଦା ଅନୁସ୍ପନ୍ଦନର ଖେଳ, କ୍ରିୟା ଏହି ଅନୁସ୍ପନ୍ଦନର ଆକାର; ଏହିପରି ମନ ଓ କ୍ରିୟା ଗୁଣ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ସଦୃଶ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଅନ୍ୟରେ ନିର୍ଭର କରେ। ମନ କେବଳ କଳ୍ପନା, ଏହି କଳ୍ପନା ଅନୁସ୍ପନ୍ଦନମୟ; କ୍ରିୟା ଏହି କଳ୍ପନାର ଆକାର, ସମସ୍ତେ ତାହାର ଫଳ ଧାଉଛନ୍ତି। ଏହି ମନର ଆକାର କ’ଣ, ଯାହା ଜଡର ନିଶ୍ଚୟରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ, ଚେତନର ନିର୍ମାଣରେ ଆକୃତି ନେଉଛି—ଏହା ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତୁ। ମନର ଆକାର ହେଉଛି, ଯେଉଁଟି ଅପାର ଆତ୍ମାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସ୍ଵରୂପ, ନିଶ୍ଚୟଶକ୍ତି ସହିତ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ। ଏହି ମନ ହେଉଛି ଜଡ ଓ ଚେତନର ମଧ୍ୟସ୍ଥ ତତ୍ତ୍ୱ, ଦୁହିଁ ଦ୍ୱାରା ସ୍ପୃଶିତ। “ମୁଁ ସ୍ଵୟଂପ୍ରଭା ଚେତନ ନୁହେଁ, ମୁଁ ଦୁଃଖୀ”—ଏହି ଭାବ, ଯେଉଁଟି ସଦା କଳ୍ପନା ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, ସେଇ ମନର ସ୍ଵରୂପ। ଯେ ଅବସ୍ଥା ଅଚଳ ଥିଏ, ଅସ୍ତି ଓ ନାସ୍ତି ମଧ୍ୟରେ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, କଳ୍ପନା ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଅନୁମୁଖ, ତାହାକୁ ମନ ଭାବିବେ। ମନ କଳ୍ପନାର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ବିନା ଏହି ସଂସାରରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଯେପରି ଗୁଣ ବିନା କୌଣସି ବସ୍ତୁ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନି ଓ ତାପ ଅଲଗା ହେବ ନାହିଁ, ସେପରି କ୍ରିୟା ଓ ମନ, ଏବଂ ଆତ୍ମା ଓ ମନ ମଧ୍ୟ। ମନ ନିଜ ସ୍ଵଭାବରେ, କ୍ରିୟା ଓ ଫଳର ନିୟମ ଦ୍ୱାରା, ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟର ଦେହରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଧାରଣ କରେ। ଯେଉଁ ଅଭିପ୍ରାୟ ଯେଉଁଠି ରୋପାଯାଏ, ଲତା ଯେପରି ଯେଉଁଠି ଲଗାଯାଏ, ସେଠି ତାହାର ଫଳ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ ତାହାଠାରେ ତାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ। ମନର ଅନୁସ୍ପନ୍ଦନ କ୍ରିୟାର ବୀଜ, ପରେ ତାହା ଅନୁଭବ ହୁଏ; ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ତାହାର ଶାଖା, ଗଛର ବିଭିନ୍ନ ଫଳ ପରି। ମନ ଯାହା ଚାହେ, ଅଙ୍ଗଗୁଡ଼ିକ ତାହା ନିଷ୍ପାଦନ କରିଥାଏ; ଏହିପରି, କ୍ରିୟାକୁ ମନ ବୋଲି ମନ୍ୟ କରାଯାଏ। ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର, ଚିନ୍ତା, କ୍ରିୟା, କଳ୍ପନା, ସଂସାରଗମନ, ସଂସ୍କାର, ଅଜ୍ଞାନ, ଉଦ୍ୟମ, ସ୍ମୃତି— ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରକୃତି, ମାୟା, କ୍ରିୟା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ, ଶବ୍ଦ ଓ ରୂପର ବିଭିନ୍ନ ଆକାର—ଏହି ସମସ୍ତ ହେଉଛି ସଂସାର ଭ୍ରମର କାରଣ।