ଏହି ଉପଦେଶରେ ଗଭୀର ଜ୍ଞାନ ଉନ୍ମୋଚନ ହେଉଛି—ଯେତେବେଳେ ବିବେକ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ; କାରଣ, ସଦ୍ବ୍ୟବହାରୀଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ସଦା ଅନୁସରିତ ହୁଏ। ଯିଏ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ କରିନଥାଏ, ଯଦିଓ ସେ ସଦ୍ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ। ଏହି ଲୋକରେ ଓ ବେଦରେ ସଦା ଏହି କଥା ଶୁଣିଯାଏ—କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ। କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ତିଆରି ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ମାପାଯାଏ—ଏହା ସେମାନେ ବିଜ ଓ ଅଙ୍କୁର ଭଳି, ଯେପରି ବେଦ ଓ ଲୋକର ପରମ୍ପରାରେ ଦେଖାଯାଏ। କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ବିଜରୁ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର; ଜୀବରୁ ପୁନି କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରୁ ବିଜ ଭଳି। ଏହି ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଚକ୍ରରେ, ଯେଉଁଠି ଯେପରି ଧୃତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଏ, ସେହି ଧୃତିଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଉପଭୋଗ କରାଯାଏ। ଏପରି ଥିଲେ, କିପରି କୁହିପାରିବେ ଯେ, ଜୀବଗଣ ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ଅନାଦି ବିଜରୁ ଉଦ୍ଭବିତ? ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭଗବନ୍, ଆପଣ ଜନ୍ମ ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଅନଦୃଷ୍ଟ କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ସଂସାର ତାଙ୍କର ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ। କାର୍ଯ୍ୟରେ ବ୍ରହ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଫଳରେ, ଆପଣ ସଂସାରରେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳକୁ ସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ସଂସାରରେ ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମତ୍ସ୍ୟନ୍ୟାୟ ଚଳିଥାଏ, ଏବଂ କେବଳ ବିନାଶ ଅବଶେଷ ରହିଯାଏ। ଏହିପରି ଅବସ୍ଥା କାହିଁକି ହୁଏ? ହେ ପ୍ରଭୁ, ଏହି ମହା ସନ୍ଦେହ କୁ ସମାଧାନ କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ସତ୍ୟ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ତାପରେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା: "ଶାଭାଶ, ରାଘବ! ତୁମେ ଏହି ଶୁଭ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ। ଏବେ ଶୁଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି ଯାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମର ମହାଜ୍ଞାନ ଜାଗ୍ରତ ହେବ। ମନର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯାହା ଚିନ୍ତନ ଓ ମାପାମାପିର ରୂପରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟର ବିଜ। ତାହାର ଫଳ ଏହାରେ ମିଳେ। ମନ ଯେଉଁ ସ୍ୱରୂପ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ସେହି ଜୀବମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ; ଆତ୍ମା ଦେହ ଭାବରେ ରହେ। ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଯେପରି ଦେଖାକୁ ଭିନ୍ନ ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଅଭିନ୍ନ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ମନ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତାହାର ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ। ଏହି ସଂସାରର କ୍ରିୟାକଳାପକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ଏହାର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ-ଦେହ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଜ୍ଞାନ ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ସ୍ୱକୀୟ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ନଥିବା ପୃଥିବୀ, ଆକାଶ, ଦିଗ, ସ୍ୱର୍ଗ କିଛି ନାହିଁ। ଏ ଜନ୍ମରେ କିମ୍ବା ପୂର୍ବଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାପୂର୍ବକ କରାଯାଏ, ତାହା କେବେ ନିଷ୍ଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ। ବୁଝ, ଏହି ମନ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ; ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏହି ମନ ହିଁ ସମସ୍ତ ଜୀବର ବିଜ। ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ କାରଣ ହେଉଛି ଚିନ୍ତନ; ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟ ମନରୁ ଉଦ୍ଭବିତ। ଯେହି ଚେତନାକୁ ବ୍ରହ୍ମର କ୍ରିୟାଶକ୍ତି ବୋଲାଯାଏ, ଅଶାନ୍ତ ସାଗର ଭଳି, ସେହି ଚେତନା ମନ ହୋଇ ଜୀବମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମନ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟ, ମନ ହିଁ ଜୀବାତ୍ମା, ଏବଂ ଏହି ମନ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ବିସ୍ତାରିତ। ତେଣୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ କର୍ତ୍ତା ଅଭିନ୍ନ, ତିଳ ଓ ତେଲ ଭଳି। କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଏକ ଅଟୁଟ; ଅଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଭିନ୍ନ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭ୍ରମ ମାତ୍ର। ରାମ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ କେବଳ ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏହାକୁ ସାଗର ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗ ଭଳି ଅଭିନ୍ନ ଦେଖନ୍ତି। ଏହି ଦୁଇଟି—ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ—କେବଳ ନାମର ଭିନ୍ନତା; ନାମ ଭିନ୍ନତା ଦୂର ହେଲେ, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଜଣାପଡ଼ିବା ଦୁଷ୍କର। କ୍ରିୟାସ୍ୱରୂପ ମନ ପ୍ରଥମେ ପରମାତ୍ମାରୁ ଉଦ୍ଭବିତ, ଯେପରି ଗଛରୁ ଫୁଲ ଓ ତାହାର ସୁଗନ୍ଧ ଉପଜେ। ଏଠାରେ, ଏହି ମନ—ଯାହା କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ ଉଲ୍ଲିଖିତ—ପରମାତ୍ମାରୁ ତରଙ୍ଗ ଭଳି ନିରନ୍ତର ଉଦ୍ଭବିତ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବମାନେ କେବଳ ସେଇ ତରଙ୍ଗ; ତରଙ୍ଗ ଉଠିଲାପରେ ସାଗରରେ ଲୟ ହୁଏ, ସେପରି ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ମନ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଇଥାଏ; କାର୍ଯ୍ୟ ମନରେ ଉଦ୍ଭବିତ, ଦେହରୁ ନୁହେଁ—ଏହିପରି, କର୍ତ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁହିଁ ମନର ଅଂଶ। ଏକ ଆଇନା ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ, ସେପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନରେ ସ୍ପର୍ଶିତ ମନରେ କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ। ଯେପରି ଧୁତି ବସ୍ତ୍ରରେ ରହିଥାଏ, ସେପରି କର୍ତ୍ତୃତ୍ୱ ମନରେ 'ଜୀବ' ନାମରେ ବସିଥାଏ। ଯେପରି ଶୀତ ଛାଡି ବିନା ପାଳ ମିଳେ ନାହିଁ, ସେପରି କାର୍ଯ୍ୟ ବିନା ମନ ମିଳେ ନାହିଁ। ଯେପରି ଧୂଆଁ ଦେଖିଲେ ତାହାର କଳିମା ହ୍ରାସ ପାଇଲେ ଧୀରେ ଧୀରେ ହଟିଯାଏ, ସେପରି କ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହେଲେ ମନ ଲୟ ହୁଏ। କାର୍ଯ୍ୟର ନାଶ ହେଉଛି ମନର ନାଶ; ମନର ନାଶ ହେଉଛି କାର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବ। ଏହା କେବଳ ମୁକ୍ତ ପୁରୁଷଙ୍କ ପାଇଁ ସମ୍ଭବ, ବନ୍ଧନରେ ଅଛିଥିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ। ଯେପରି ଅଗ୍ନି ଓ ତାହାର ତାପ ସଦା ସଂଯୁକ୍ତ, ସେପରି ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଅଟୁଟ। ଯେଉଁଠି ଏକ ନାହିଁ, ସେଠି ଦୁହିଁ ଲୟ ହୁଏ। ମନ ସଦା ଚେତନା ରଙ୍ଗର ଲୀଳା; କାର୍ଯ୍ୟ ନାମ ରୂପରେ ଏହି ଚେତନା ଅଟୁଟ। ଏହିପରି, ରାମ, ମନ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ ଗୁଣ ଓ ଦ୍ରବ୍ୟ ଭଳି ପରସ୍ପର ନିର୍ଭର। ମନ କେବଳ କଳ୍ପନା; କଳ୍ପନା ହେଉଛି ଚେତନାର କ୍ଷୋଭ। କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସେଇ କଳ୍ପନାର ରୂପ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ ତାହାର ଫଳକୁ ଅନୁସରଣ କରେ। ଏହି ମନର ରୂପ କ'ଣ, ଯାହା ଜଡ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଚେତନ ଦ୍ୱାରା ଗଢ଼ାଯାଏ—ଏହାକୁ ମୋତେ ବିସ୍ତୃତ କରି କୁହନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ! ମନର ରୂପ ହେଉଛି ସେଇ, ଯାହା ନିଶ୍ଚୟ ଶକ୍ତି ସହ ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମାର ସାର୍ବଶକ୍ତିମାନ ସ୍ୱରୂପର ଅଂଶ। ଏହା ହେଉଛି ସେଇ ସାର୍ବଭୂତ ଧାତୁ, ଯାହା ଜଡ ଓ ଚେତନର ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଦୁହିଁକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ରହିଥାଏ।