ଏହି ଶାସ୍ତ୍ର ଉପଦେଶ ଅନୁସାରେ, ବିରାଗ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି। ଯାହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେ ନିଜେ ବ୍ରହ୍ମ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର। ଏଠାରେ ଅନେକ ଜୀବଜନ୍ତୁ, ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ପରି ଦୃଢ଼ ଆକୃତିରେ, ପୁନଃପୁନଃ ସେହି ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଅବସ୍ଥାରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହେଉଛନ୍ତି। କିଛି ଜୀବ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା, ବୃକ୍ଷର ପତ୍ର ମାନଙ୍କ ପରି, ବିଶ୍ୱର ନାନା ଦିଗରେ ହଜାର ହଜାର ଉଦ୍ଭବ ଓ ବିକାଶ ହେଉଛନ୍ତି। ବସନ୍ତ ଋତୁରେ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ପରି, ଜୀବ ମାନେ ଉଦ୍ଭବ ହେଉଛନ୍ତି ଓ ସେଠାରେ ଲୟ ହେଉଛନ୍ତି, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ମଧୁଲତା ପରି। କିଛି ଜୀବ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ରହିଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଅନେକ ଜନ୍ମ ନେଇ ତାହାପରେ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି; ଏଭଳି ଜୀବ ମାନଙ୍କର ଅଞ୍ଚଳ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହେଉଛି। ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ଅପୃଥକ, ଏହିପରି ରାଘବ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ କର୍ମ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ପ୍ରଭୁରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ ତାହାରେ ଲୟ ହେଉଛି। ଏହି ଜଗତରେ ଦାନବ, ସର୍ପ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତା ଜନ୍ମ, ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଓ ଲୟ ମାଧ୍ୟମରେ ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରକଟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି। ନିଜ ପରିଚୟ ଭୁଲିବା ଛଡ଼ା, ତାଙ୍କର ଭ୍ରମଣର ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଜନ୍ମର ଫଳ ଦେଇଥିବା ଅନ୍ୟ ପଥ ଦୃଶ୍ୟମାନ ନୁହେଁ। ଯେଉଁ କଥା ନିଶ୍ଚିତ, ଅର୍ଥରେ ଅବିଫଳ, ଅନାସକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଅଧିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣୟ ହୋଇଛି, ସେଉଁଠି ଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲି ଓଡ଼ାଯାଏ। ଯେଉଁ ମହାଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପନ୍ନ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଥିବା, ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଫଳଦାୟୀ ଲୋକମାନେ, ସେମାନେ ସଦ୍ଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ବିବେକ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ, ସମସ୍ତ କର୍ମ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ନୀତିମାନ ଲୋକଙ୍କ ଚର୍ଯ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶାସ୍ତ୍ର ସଦା ଅନୁସୃତ ହୁଏ। ଯେଉଁ କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ କରିନାହିଁ, ସେ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତ୍ୟାଖ୍ୟାତ ହୁଏ, ଓ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଯାଏ। ଏହି ଜଗତ ଓ ବେଦରେ, ମହାପ୍ରଭୁ, ସଦା ଏହିପରି ଶୁଣିଯାଏ: କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ଏଠାରେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ମାପାଯାଏ; ମାଞ୍ଜି ଓ ଅଙ୍କୁର ପରି, ଏହି ଚର୍ଯ୍ୟା ବେଦ ଓ ଜଗତରେ ରହିଛି। କର୍ମରୁ ଜୀବ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ମାଞ୍ଜିରୁ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ପରି; ଜୀବରୁ ପୁନଃ କର୍ମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରୁ ମାଞ୍ଜି ପରି। ଏହି ଜୀବନ ରୂପୀ ପିଞ୍ଜରରେ ଯେଉଁ ଭାବରେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ତାହାର ଫଳ ସେଇ ଭାବରେ ଅନୁଭବ ହୁଏ। ଏହି ଅନୁସାରେ, ତୁମେ କିପରି କୁହିପାରିବା ଯେ ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଅନାଦି ମାଞ୍ଜିରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞ? ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଭଗବତ୍, ତୁମେ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମକୁ ଅପମାନ କରିଛ, ଯଦ୍ୟପି ଏହି ଜଗତ ସେମାନଙ୍କର ଅପୃଥକତା ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କର୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଫଳରେ ତୁମେ ଜଗତରେ କର୍ମର ଫଳ ନିମ୍ନିତ କରିଛ। ଯେତେବେଳେ ଜଗତରେ ଭ୍ରମ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ ଓ କର୍ମ ଫଳ ଦେଇନାହିଁ, ତେବେ ମାଛର ନୀତି ବ୍ୟାପ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ କେବଳ ନାଶ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ। ଏହିପରି କ’ଣ ଘଟେ? ଭଗବନ୍, ସତ୍ୟ କୁହ; ଏହି ମହା ସନ୍ଦେହ କୁ ସମାଧାନ କର, ବେଦଜ୍ଞ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ରେଷ୍ଠ। ରାଘବ, ତୁମେ ଏହି ଶୁଭ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ; ଶୁଣ, ମୁଁ କୁହିବି, ଯେଉଁଠି ତୁମର ଜ୍ଞାନର ମହା ଜାଗୃତି ହେବ। ମନର ଉଦ୍ଭବ, ଯେଉଁଠି ଗଣନା ଓ ମାପ ରୂପେ ଦେଖାଯାଏ, ସେ କର୍ମର ମାଞ୍ଜି; ତାହାର ଫଳ ଏହି ମନରେ ମିଳିଥାଏ। ଯେଉଁ ମନର ସାର ବ୍ରହ୍ମ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସେଇ କର୍ମ; ଆତ୍ମା ଦେହରେ ବସିଥାଏ। ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ପରି, ଦେଖିଲେ ଭିନ୍ନ ଲାଗେ କିନ୍ତୁ ଅପୃଥକ, ଏହିପରି କର୍ମ ଓ ମନ ମଧ୍ୟ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏହି ଜଗତର କ୍ରିୟା ଚଳନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ କର୍ମ ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ତାହାର ମୂଳ ମନ-ଦେହ, ଓ କର୍ମରୁ ଚେତନା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କୌଣସି ପର୍ବତ, ଆକାଶ, ଦିଗ, କିମ୍ବା ସ୍ଵର୍ଗ ନାହିଁ, ଯେଉଁଠି ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନାହିଁ। ଏହି ଜୀବନ କିମ୍ବା ପୂର୍ବ ଜୀବନରେ ଯେଉଁ କର୍ମ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଦ୍ୟମରେ କରାଯାଏ, ତାହା କଦାପି ଅଫଳ ହୁଏନାହିଁ। ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିବା ମନ ଏକାଉଁ କର୍ମ କରେ, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ; ଏହି କଥା ବୁଝ, ରାଘବ, ଏହିଠି ଏକାଉଁ ଜୀବମାନଙ୍କର ମାଞ୍ଜି, ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ। ଏକ ସ୍ଥାନରୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ଅନ୍ୱେଷଣ କାରଣ; ଏହିପରି ମନ ପୂର୍ବ କାରଣ, କର୍ମ ମନରୁ ଉଦ୍ଭବ। ଚେତନା, ଯାହାକୁ ବ୍ରହ୍ମର ଶକ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଅକ୍ଷୋଭିତ ସାଗର ପରି, ମନ ହୋଇ ଜୀବମାନଙ୍କ ଜୀବନରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ମନ ହେଉଛି କର୍ମ, ମନ ହେଉଛି ଜୀବ, ଏବଂ ତାହା ଦ୍ୱାରା ଦେହ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ; ଏହିପରି କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ଅପୃଥକ, ତିଳ ଓ ତେଲ ପରି। କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ସଦା ତତ୍ତ୍ୱରେ ଏକାଉଁ; କେବଳ ଅଜ୍ଞାନବଶତାରେ ଭିନ୍ନ ଭାବିଯାଏ, ଯାହା ଭୁଲ ଧାରଣା। ରାମ, ମନ ଓ କର୍ମ ଦୁଇଟି ଅଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ, ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ନୁହେଁ; ଶିଶୁମାନେ ସାଗର ଓ ତାହାର ତରଙ୍ଗରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବିବେକୀ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ଦୁଇଟି—ମନ ଓ କର୍ମ—କେବଳ ଅଲଗା ନାମ; ନାମର ଭିନ୍ନତା ଦୂର କଲେ, ତାହାର ସତ୍ତା ଅତି ଦୁର୍ଲଭ। ମନ, ଯାହାର ସାର କ୍ରିୟା, ପ୍ରଥମେ ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ; ଫୁଲର ସାର ଗନ୍ଧ ପରି, ବୃକ୍ଷରୁ ଅନେକ ଆକୃତି ନେଉଛି। ଏଠାରେ, ମନ—କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ—ନିରନ୍ତର ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ଅବସ୍ଥାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ, ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ପରି। ଯେଉଁ ଜୀବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ସେମାନେ ତରଙ୍ଗ ପରି; ଉଦ୍ଭବ ହେଇ, ସେଉଁଠି ଲୟ ହୁଏ, ସାଗରରେ ତରଙ୍ଗ ଲୟ ପରି। ମନ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ଏକାଉଁ ଫଳ ଦେଉଛି; କର୍ମ କେବଳ ମନରେ ଉଦ୍ଭବ, ଦେହରୁ ନୁହେଁ—ଏହିପରି କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ଦୁଇଟି ମନର। ଆଇନା ଜ୍ଵଳନର ଆଲୋକରେ ସୁନ୍ଦର ଦେଖାଯାଏ, ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନର ସ୍ପର୍ଶରେ କର୍ତ୍ତା ଭାବ ମନରେ ଚିତ୍ରସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।