ଏହି ସଂସାରର ଯେତେବଡ଼ ଜଡ଼ବସ୍ତୁ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିବା ଅନୁଭୂତି, ସେସବୁ କେବଳ ଦୃଷ୍ଟାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଅଥବା ଆଲୋକ ତାହାର ଉଜ୍ଜ୍ଵଳତାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି ଏହି ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟା ସ୍ୱରୂପରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ଏହିପରି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାରର ଜୀବଗଣ ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବିଭିନ୍ନ ଆଧାରରେ ଅବସ୍ଥିତ, କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକ ମୂଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସେଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି । କିଛି ଜନ୍ମରେ ଅନେକ ସହସ୍ର ଜନ୍ମ ଧରି କିଛି ଜୀବ ରହନ୍ତି, ତାହାଲେ କିଛି ଫଳ ମାତ୍ର କିଛି ଗତ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାପି ରହନ୍ତି । ଏହିପରି ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଲୋକମାନେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଆକୃତି ଧରି ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ପତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି—ଏକ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିରୁ ଉଡ଼ୁଥିବା ଚିଙ୍ଗାରି ପରି । କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ, ଏହି ଦୁଇ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରମ ଆଧାରରୁ ଉପଜନ୍ତି; ଏହା ଏପରି ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତ୍ତି ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଫୁଲ ଓ ତାହାର ଗନ୍ଧ ଅଲଗା ନୁହେଁ । ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଜୀବମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମରେ ଚନ୍ଦ୍ରକାନ୍ତି ପରି ଅନନ୍ତ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତୃତ ହୁଅନ୍ତି । ରାଘବ, ଯେଉଁଠି ଅଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କର ଆଚରଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି 'ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ'—ଏପରି କଥା କୁହାଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଜାଗୃତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଆଚରଣରେ, ରାଘବ, 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ' କିମ୍ବା 'ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇନାହିଁ'—ଏପରି କଥା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କୌଣସି ଧାରଣା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନି, ରାଘବ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଉପଦେଶର ମହିମା ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ହୁଏନି । ତେଣୁ, ଯେଉଁମାନେ ଭିନ୍ନତାର ଦୁଃଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ନଜର ଦେଇ, 'ଏହି ବ୍ରହ୍ମ, ଏହି ଜୀବ'—ଏପରି ଉପଦେଶ ଦିଆଯାଏ; ଏହି ଭାଷାର ଭ୍ରମ ବ୍ୟତୀତ ଆଉ କିଛି ନୁହେଁ । ଏହିପରି ଅନାସକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ବିଶ୍ୱ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି ବୋଲି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ବୁଝିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ । ଅନେକ ଅନେକ ଜୀବ ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦରା ପର୍ବତ ପରି ଏହି ପରମ ପଦରେ ନିରନ୍ତର ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି । ଅନ୍ୟମାନେ ଆଦି ଓ ଶେଷ ବିନା, ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ହଜାର ହଜାର ଉଦୟ ଓ ପ୍ରକାଶ ହୁଅନ୍ତି, ଗଛର ପତ୍ର ପରି ଫୁଟିଯାଏ । ଏପରି ଜୀବମାନେ ବସନ୍ତ ଋତୁର ନୂଆ ମୁଞ୍ଚି ପରି ଉଦ୍ଭବ ହୁଅନ୍ତି, ଏଠାରେ ଏଠାରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି, ଗ୍ରୀଷ୍ମର ମଧୁଲତା ପରି । ସେମାନେ କେତେ ବର୍ଷ ଧରି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ଅନ୍ୟମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି; ଏହିପରି ଜୀବମାନଙ୍କ ଅଞ୍ଚଳ ଏକଠାରୁ ଅନ୍ୟଠାରେ ଉଦ୍ଭବ ଓ ଲୟ ହୁଏ । ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ଏହିପରି ମନୁଷ୍ୟ ଓ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ପରମେଶ୍ୱରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ଶେଷରେ ସେଠାରେ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି । ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦାନବ, ସର୍ପ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଇ, ଅବିରତ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ନଶ୍ୱର ହୁଅନ୍ତି । ନିଜକୁ ଭୁଲିଯିବା ଛଡ଼ା, ସେମାନଙ୍କ ଭ୍ରମଣର ଆଉ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ହେ ମହାନ, ଜନ୍ମ ଫଳ ପାଇଁ ଆଉ କୌଣସି ପଥ ନାହିଁ । ଯାହା ସତ୍ୟ, ଅବିଚଳ ଅର୍ଥବାନ୍, ଅନାସକ୍ତ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ଶାସ୍ତ୍ରଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ, ସେହିକୁ ଶାସ୍ତ୍ର ବୋଲାଯାଏ । ଯେଉଁମାନେ ମହାଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅଲଙ୍କୃତ, ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ଫଳଦାୟକ ଉପଦେଶ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେମାନେ ମହାପୁରୁଷ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ । ଏହି ନିର୍ଣ୍ଣୟ ଯେତେବେଳେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସମସ୍ତ କର୍ମ ସିଦ୍ଧି ହୁଏ; ମହାପୁରୁଷଙ୍କ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରିତ ହୁଏ । ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ନିଜେ ଦୁଃଖରେ ଏଢ଼ି ଯାଆନ୍ତି । ଏହି ଲୋକ ଓ ବେଦରେ ସଦା ଏପରି ଶୁଣାଯାଏ: କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ । କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ତିଆରି, କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ମାପାଯାଏ—ବୀଜ ଓ ଅଙ୍କୁର ପରି ଏହା ବେଦ ଓ ଲୋକର ପ୍ରଥା । କର୍ମରୁ ଜୀବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ବୀଜରୁ ନୂଆ ଅଙ୍କୁର; ଜୀବରୁ ପୁନି କର୍ମ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅଙ୍କୁରରୁ ବୀଜ ପରି । ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତି ରେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଫଳ ଉପଭୋଗ ହୁଏ । ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ, କିପରି କୁହିପାରିବେ ଯେ, ଜୀବ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମର ଅନାଦି ବୀଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ? ଏହି ଚିନ୍ତା ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭଗବତ୍, ଆପଣ ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ବିଶ୍ୱ ସେମାନଙ୍କର ଅଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କର୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମର କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଫଳମାନେ, ଆପଣ ବିଶ୍ୱରେ କର୍ମର ଫଳ ଉପସ୍ଥାପିତ କରିଛନ୍ତି । ଯେତେବେଳେ ବିଶ୍ୱରେ ଭ୍ରମ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ ଓ କର୍ମ ଫଳ ଦେଉନାହିଁ, ତେବେ ମାଛର ନୀତି ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ କେବଳ ନାଶ ହୁଏ । ଏହିପରି କାହିଁକି ହୁଏ? ହେ ଭଗବତ୍, ନିଜର ମହାସନ୍ଦେହ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଏହାର ସତ୍ୟ ଉତ୍ତର ଦିଅନ୍ତୁ । ଭଲ, ରାଘବ, ଆପଣ ମୋତେ ଏହି ଶୁଭ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛନ୍ତି । ଶୁଣ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ମଧ୍ୟେ ବଡ଼ ଜ୍ଞାନର ଉଦୟ ହେବ । ମନର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯାହା ହେଉଛି ଗଣନା ଓ ମାପ ରୂପେ, ସେଇ କର୍ମର ବୀଜ; ତାହାର ଫଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ମନରେ ମିଳିଥାଏ । ବ୍ରହ୍ମର ଅବସ୍ଥାରୁ ଯେଉଁ ମନସ୍ୱରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଜୀବମାନେ ପାଇଁ ଏହା କର୍ମ ହେଉଛି; ଆତ୍ମା ଶରୀର ଭାବେ ବସିଥାଏ । ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଅଲଗା ନୁହେଁ, ସେପରି କର୍ମ ଓ ମନ ମଧ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଅଲଗା ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ଅଲଗା ନୁହେଁ । ଏହି ବିଶ୍ୱରେ କାର୍ଯ୍ୟ ଚଳନକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ମାନେ କର୍ମ ବୋଲନ୍ତି; ତାହାର ମୂଳ ହେଉଛି ମନ-ଶରୀର, ଏବଂ କର୍ମରୁ ଚେତନା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।