ବ୍ରହ୍ମାନ୍ଡର ଆଧାର ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଯେଉଁମାନେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସବୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ସମୁଦ୍ରରୁ ତରଙ୍ଗ ଯେପରି ଉଠେ, ସେହିପରି ଆନନ୍ଦରୁ କିଛି ଅଳ୍ପ ଉତ୍ସାହରେ ଉଦ୍ଭୂତ ହୁଅନ୍ତି। ବ୍ରହ୍ମରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଉଛନ୍ତି, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ, ଦୀପରୁ କିରଣ ଯେପରି ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହି ଜୀବ ଆନନ୍ଦକୁ ଛାଡ଼ି ବାହାରିଯାନ୍ତି। ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାରି ଯେପରି ଚାଲିଯିବା ମାନେ ତାହାରୁ ଅନେକ କଣିକା ବାହାରିଯାଏ, ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ଚନ୍ଦ୍ରମାରୁ କିରଣ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହେବା, କିମ୍ବା ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଗୁଛ ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେହିପରି ବ୍ରହ୍ମରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ବୃକ୍ଷର ଅନେକ ଶୋଭା ଯେପରି ତାହାର ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଏହିପରି ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଓ ବସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଆସିଥାଏ, ଯେପରି ସୁନାରୁ ଅଳଂକାର ତିଆରି ହୁଏ। ରାମ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଝରଣାରୁ ଯେପରି ପାଣି ଫୁଟେ। ପିତଳ, ଘଡ଼ା କିମ୍ବା ଗୁହାର ଭିତର ଆକାଶ ଯେପରି ଅନ୍ତରେ ଏକେ ଆକାଶ, ସେହିପରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଯେଉଁ ଧାରଣାରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହି ସମସ୍ତ ଅଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମର ଅଂଶ। ଜଳରୁ ଝରଣା, ତରଙ୍ଗ, ଫେନା, ବୁଲବୁଲି ଯେପରି ଉପଜେ, ସେହିପରି ସମସ୍ତ ଜଗତର ଧାରଣା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜେ। ରାମ, ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକା ସୂର୍ଯ୍ୟର ତପ୍ତତାରୁ ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୃଶ୍ୟବସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ବିକାଶ ପାଉଛି। ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ, ପ୍ରଭା ଯେପରି ଆଲୋକର ଅଂଶ, ସେହିପରି ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଦୃଷ୍ଟା ବିଭିନ୍ନ ଦେଖାଯାଏ କିନ୍ତୁ ସାର୍ବଭୌମ ଏକତାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏହି ପ୍ରକାର, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆଧାରରେ ଉପଜନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତେ ସେଇ ଏକ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜି, ସେଠାକୁ ମିଶିଯାନ୍ତି। କିଛି ପ୍ରାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ହଜାର ଜନ୍ମ ଧରି ଚାଲିଥାଏ, ଆଉ କିଛି କେବଳ କିଛି ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ରହିଥାଏ। ଏହିପରି ବିଭିନ୍ନ ଜଗତରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ତରଳ ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାରି ପରି ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ଫଲନ୍ତି ଓ ଉଠନ୍ତି। କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ଦୁହିଁ ବିଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ସମସ୍ତେ ସର୍ବୋଚ୍ଚରୁ ଉପଜନ୍ତି; ଏମିତି ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ଏକେ ବୃକ୍ଷରୁ ଉପଜେ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଶୁଭ୍ର ବ୍ରହ୍ମରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ପରି ଆକାଶରେ ବିକୀର୍ଣ୍ଣ ହୁଅନ୍ତି। ହେ ରଘୁନନ୍ଦନ, ଯେଉଁଠାରେ ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ 'ପ୍ରାଣୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଜାଗୃତ ମହାନ୍ତମାମାନେ ଯେଉଁପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଛି କି ନୁହେଁ' ବୋଲି କୁହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଧାରଣା ଉଦ୍ଭାସିତ ହୁଏନି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ଉପଦେଶର ମହିମା ଦେଖିବାକୁ ମିଳେନାହିଁ। ଏହିପରି ଭିନ୍ନତାରେ ଯେଉଁମାନେ ବିପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ପାଇଁ 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ପ୍ରାଣୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ—ଏହା କଥାର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା। ଏହିପରି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ ଦେଖିଲେ, ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଛି, ସେଉଁଠି ବ୍ରହ୍ମ ହେଉଛି, କିନ୍ତୁ ତାହା ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ। ଅନେକ ପ୍ରାଣୀମାନେ, ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ପରି, ପୁନିପୁନି ଉପଜନ୍ତି ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅନ୍ୟମାନେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା, ଗଛର ପତ୍ର ପରି ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ଉପଜନ୍ତି ଓ ଚମକନ୍ତି। ବସନ୍ତରେ ନୂଆ ଅଙ୍କୁର ପରି ପ୍ରାଣୀ ଧାରା ଉପଜେ, ଏବଂ ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ମଧୁଲତା ପରି ସେଠି ଲୟ ହୁଏ। କିଛି ପ୍ରାଣୀ ଯୁଗଯୁଗ ଧରି ରହନ୍ତି, ଆଉ ଅନେକ ଜନ୍ମ ନେଇ ଶେଷ ହୁଅନ୍ତି; ଏଭଳି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକ ଅଞ୍ଚଳରୁ ଉପଜନ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟଠାରେ ଲୟ ହୁଏ। ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ଯେପରି ଅଲଗା ହୁଏନି, ସେପରି ମଣିଷ ଓ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଭୁରୁ ଉପଜି, ଶେଷରେ ସେଠି ଲୟ ହୁଏ। ଏହିପରି ଏହି ଜଗତରେ ଦାନବ, ନାଗ, ମଣିଷ ଓ ଦେବତାମାନେ ପୁନିପୁନି ଜନ୍ମନେଇ, ବସିବା ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଏହି ଚକ୍ରର କାରଣ କେବଳ ସ୍ୱ-ବିସ୍ମୃତି; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାର୍ଗ ନାହିଁ ଯାହା ଜନ୍ମ ଫଳ ଦେଇପାରିବ। ଯାହା ସତ୍ୟ, ଅବିଚଳ ଅର୍ଥବାନ୍, ଅନାସକ୍ତ ମହାନ୍ତମାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୋଇଛି, ତାହାକୁ ଶାସ୍ତ୍ର କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଦୃଢ଼ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସମଦର୍ଶୀ, ଏବଂ ନୀତି ଦେଇ ଫଳ ଦେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିତ୍ୟ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କୁହାଯାନ୍ତି। ଏହି ଜ୍ଞାନ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ ସମସ୍ତ କର୍ମ ସିଦ୍ଧି ପାଏ; ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଯେପରି ଆଚରଣ କରନ୍ତି, ଶାସ୍ତ୍ର ସେଭଳି ପାଳନ ହୁଏ। ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ପାଳନ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଜ୍ୟ ଓ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ନ୍ତି। ଏହି ଜଗତରେ ଓ ବେଦରେ ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ—କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତା ପରସ୍ପର ସଂଯୁକ୍ତ। କର୍ମ ଦ୍ୱାରା କର୍ତ୍ତା ତିଆରି ହୁଏ, କର୍ତ୍ତା ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ମାପାଯାଏ—ଏହା ହେଉଛି ବିଜ ଓ ଅଙ୍କୁରର ପରମ୍ପରା। କର୍ମରୁ ପ୍ରାଣୀ ଜନ୍ମ ନେଉଛି, ଯେପରି ବିଜରୁ ଅଙ୍କୁର; ପ୍ରାଣୀରୁ ପୁଣି କର୍ମ ଉପଜେ, ଯେପରି ଅଙ୍କୁରରୁ ବିଜ। ଏହି ସଂସାର ଗୃହରେ ଯେଉଁ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ କର୍ମ କରାଯାଏ, ସେହି ପ୍ରକାର ଫଳ ଭୋଗ କରାଯାଏ। ଏହିପରି, ବିଜ ଓ କର୍ମର ଆରମ୍ଭ ବିନା, ପ୍ରାଣୀମାନେ କିପରି ଉପଜନ୍ତି ବୋଲି କୁହିପାରିବ? ଏହି ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ଓ କର୍ମକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିଛ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତ ସେମାନଙ୍କ ଅଭିନ୍ନତାରେ ଉପଜେ। କର୍ମରେ ବ୍ରହ୍ମ କୌଣସି କାରଣ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ଜନ୍ମ ଓ ଫଳ ଦ୍ୱାରା କର୍ମର ଫଳ ଦେଖାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ଜଗତରେ ଭ୍ରାନ୍ତି ଆସିଯାଏ ଓ କର୍ମର ଫଳ ମିଳେନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ଜଗତରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ଏବଂ ବିନାଶ ହୁଏ। ଏହିପରି ବ୍ରହ୍ମ ଏକମାତ୍ର ଆଧାର ଓ ନିମିତ୍ତ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, କର୍ମ, ଦୃଷ୍ଟି, ଜଗତ ଏହିଁଠାରୁ ଉପଜି, ଏଠାରେ ଲୟ ହୁଏ।