ହେ ରାମ, ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଯେଉଁ ରାଜସିକ ମାର୍ଗ ଅଛି, ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟର ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମରୁ ବହୁତ ଦୂର ନୁହେଁ, ସେହି ମାର୍ଗକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଏହି ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ପାଇବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ମୁକ୍ତିକାମୀ ଲୋକମାନେ ଭାବନ୍ତି, ଏବଂ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଅନୁମାନରୁ ସେଉଁଠିକୁ ରାଜସ-ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ସେ କେବଳ ଅଳ୍ପ କିଛି ପୁନଃଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ସମର୍ଥ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାଜସ-ରାଜସୀ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଯଦି ସେ ଶତାଧିକ ଜନ୍ମ ନେଇ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ଚେଷ୍ଟା କରି ମୁକ୍ତି ପାଆନ୍ତି, ତେବେ ଧର୍ମମାନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ରାଜସ-ତାମସୀ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଯଦି ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଦେହ ସହିତ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ରାଜସ-ଅତ୍ୟନ୍ତ-ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ଉପଭୋଗ କରିବା ପରେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମନରେ ବ୍ରହ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱର ଉଦୟ ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରକାର ଦୀର୍ଘ ବିଳମ୍ବିତ ମୁକ୍ତିକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାମସୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଜନ୍ମରେ ତାହା ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ତାମସ-ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଅତି କମ ଗୁଣ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ମୁକ୍ତି ଅଧିକାରୀ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ତାମସ-ରାଜସ ରୂପ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଯେଉଁ ଜଣେ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ହଜାର କିମ୍ବା ଶତ ଜନ୍ମ ଧରି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ଯୋଗ୍ୟ, ତେବେ ସେମାନେ ତାମସୀ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାମସୀ ନୁହଁନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଜନ୍ମ ଧରି ପୂର୍ବ ତୟାରି ନାହିଁ, ତେବେ ମୁକ୍ତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧ, ଏହି ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଯେପରି ବଡ଼ ସାଗରରୁ ଛୋଟ ଛୋଟ ତରଙ୍ଗ ଉଠିଥାଏ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଶକ୍ତିରେ ଅନ୍ଦୋଳିତ ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ଯେପରି ଦୀପରୁ କିରଣ ବିକିରଣ ହୁଏ। ଏହି ଜୀବ ଶ୍ରେଣୀଗୁଡ଼ିକ ଅଗ୍ନିରୁ ଉଡ଼ୁଥିବା ଚିଙ୍ଗାର ଭଳି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଯେପରି କିରଣ ଓ ମନ୍ଦାର ମାଳା ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ଏହି ଜୀବ ଶ୍ରେଣୀ ଉପସ୍ଥିତ। ଗଛର ଅନେକ ରୂପ ତାହାରୁ ଉପଜେ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ବସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜା। ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଯେପରି ସୁନାରୁ ଗହନା, ବାହୁବଳୟ ତିଆରି ହୁଏ, ସେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏ ରାମ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଶୁଭ୍ର ଝରଣାରୁ ଝରିଥିବା ପାଣି ଫୋଟା ଭଳି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଧାରା, ଏ ରାମ, ଅଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମର ଅଂଶ, ଯେପରି ଘଡ଼, କୁଁଆ, ଗହ୍ୱରର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଆକାଶ ଏକ ଆକାଶ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ସମସ୍ତ ଆକାଳ୍ପିତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜେ, ଯେପରି ପାଣିରୁ ବୁନି, ତରଙ୍ଗ, ଝରଣା ଉପଜେ। ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ, ଏ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ, ଯେପରି ମୃଗମରୀଚିକା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରୁ ଦେଖାଯାଏ। ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଓ ତାହାର ଦୃଷ୍ଟି ସତ୍ୟରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ, ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଚନ୍ଦ୍ରରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ, ଅଥବା ଆଲୋକ ତାହାର ଉତ୍ସରୁ ଅଲଗା ନୁହଁ। ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଜୀବ ନିଜ ନିଜ ଆଧାର ରଖିଛନ୍ତି, ସମସ୍ତେ ସେଇଁଠାରୁ ଉପଜିଥାନ୍ତି ଏବଂ ସେଠାକୁ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। କିଛି ଜୀବ ଶ୍ରେଣୀ ହଜାର ଜନ୍ମ ଧରି ଅବସ୍ଥିତ ରହିଥାଏ, ଆଉ କିଛି କେବଳ କିଛି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଅଛନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଲୋକରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଆସନ୍ତି, ଯାଆନ୍ତି, ପଡ଼ନ୍ତି, ଉଠନ୍ତି—ଯେପରି ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିରୁ ଚିଙ୍ଗା ଉଡ଼ିଯାଏ। କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ନୁହଁ, ସେମାନେ ସମାନ ଭାବେ ପରମାତ୍ମାଠାରୁ ଉପଜେ; ଏହି ଦୁଇ ନିଜେ ନିଜେ ଉନ୍ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଯେପରି ଗଛର ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଧାରଣା ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ତେବେ ଜୀବମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମରେ ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଭଳି ବିସ୍ତୃତ ହୁଅନ୍ତି। ଏ ରାଘବ, ଯେଉଁଠି ଅଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି 'ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜେ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଜାଗୃତ ଲୋକଙ୍କ ଚରିତ୍ରରେ, 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଛି' କିମ୍ବା 'ଉପଜିନାହିଁ'—ଏପରି କଥା ଉଚିତ ନୁହଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେକୌଣସି ଧାରଣା ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶିକ୍ଷା ଓ ଉପଦେଶର ମହିମା ଜଗତରେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ତେଣୁ, ଭିନ୍ନତାରେ ବିପନ୍ନ ଲୋକଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଗ୍ରହଣ କରି, 'ଏହା ବ୍ରହ୍ମ, ଏହା ଜୀବ' ବୋଲି ଶିକ୍ଷା ଦିଆଯାଏ—ଏହା ଭାଷାର ଅଭ୍ରାନ୍ତି। ବିରକ୍ତି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଦେଖିଲେ, ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥିବା ପ୍ରତିତି ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଯାହା ତାହାଠାରୁ ଉପଜିଛି, ସେଉଁଠି ତାହା ଅପରିଚ୍ଛେଦ୍ୟ ରହିଯାଏ। ଅସଂଖ୍ୟ ଜୀବ ଶ୍ରେଣୀ, ମେରୁ ଓ ମନ୍ଦାର ପର୍ବତ ସଦୃଶ, ପୁନଃ ପୁନଃ ସେଇ ପରମ ଅବସ୍ଥାରେ ଉପଜି ଓ ଲୟ ହୁଅନ୍ତି। ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଜୀବ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ବିନା, ବିଭିନ୍ନ ଦିଗରେ ହଜାର ହଜାର ଭଳି ଉଦୟ ଓ ଦୀପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି, ଯେପରି ଗଛର ଶାଖାରେ ପତ୍ର ଉପଜେ। ବସନ୍ତରେ ନୂତନ ଅଙ୍କୁର ଭଳି ଜୀବ ଧାରା ଉପଜେ ଏବଂ ସେଠି ଗ୍ରୀଷ୍ମରେ ମଝିର ଲତା ଭଳି ଲୟ ହୁଏ। କିଛି ଜୀବ ସମୟରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହିଥାଏ, ଅନେକ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମ ଓ ପରିଣାଶ ଦେଖିଥାଏ; ଏପରି ଭାବେ ଜୀବ କ୍ଷେତ୍ର ଉପଜି ଓ ଲୟ ହୁଏ। ଯେପରି ଫୁଲ ଓ ସୁଗନ୍ଧ ଅଲଗା ନୁହଁ, ସେପରି ମନୁଷ୍ୟ ଓ କର୍ମ, ଏ ରାଘବ, ଉଭୟ ପରମେଶ୍ୱରଠାରୁ ଉପଜି ଦୀର୍ଘ ଅବଧି ପରେ ସେଠାକୁ ଲୟ ହୁଏ। ଏପରି ଭାବେ, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଦାନବ, ସର୍ପ, ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଦେବତା ପୁନଃ ପୁନଃ ଜନ୍ମ, ଅବସ୍ଥାନ ଓ ଲୟ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକଟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ସ୍ୱ-ବିସ୍ମୃତି ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି; ଏ ଉତ୍ତମ, ଜନ୍ମର ଫଳ ଦେଇପାରିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମାର୍ଗ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ। ଯାହା ସତ୍ୟ, ଅବିନାଶୀ, ଅର୍ଥରେ ଅଚ୍ୟୁତ, ଯାହା ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟି ଓ ରାଗରହିତ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟିତ, ସେଇ ଶାସ୍ତ୍ର।