ଏକ ଦିନ, ଶ୍ରୀରାମଭଦ୍ରଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଉଥିବା ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ହେ ରାମ, ଏହି ସଂସାରର ଲତା, ଯେଉଁଠାରେ ବହୁ ଦିନ ଧରି ଅନେକ ରୂପେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ଅବନତି ହୋଇଛି, ଯଦି ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନର କୁହାଡ଼ି ଦ୍ୱାରା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ କଟାଯାଏ, ତାହାଲେ ମନ ଓ ଦେହ ଶୃଙ୍ଗାର ଭାବରେ ଶୂନ୍ୟ ହୋଇଯିବା ପରେ ଏହି ଲତା ପୁଣି ଫୁଟିବା ନାହିଁ। ଏହା ପରେ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ରଘୁନାନ୍ଦନ, ମୁଁ ଏବେ ତୁମକୁ ବସ୍ତୁପ୍ରପଞ୍ଚର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଭିନ୍ନତା ବିଷୟରେ କହିବି—ଉଚ୍ଚ, ନୀଚ ଓ ମଧ୍ୟମ ଉତ୍ପତ୍ତି କେଉଁଠି କେଉଁଠି ହୁଏ। ଏହି ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁଠି ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଥାଏ, ଏହାକୁ ସୁଦ୍ଧ ସାତ୍ୱିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ଗଣନା କରାଯାଏ, ଯାହା ବ୍ରହ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି। ଏହି ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଶୁଭ ଲୋକରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇଥାଏ, ଓ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟାର ସଂଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ। ଯଦି ଏହି ସ୍ୱଭାବ ବିଭିନ୍ନ ସଂସାରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଲିପ୍ତ ହୋଇ କିଛି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗୁଣରେ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥାଏ, ତାହାଲେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଗୁଣରେ ସମୃଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ। ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି କ୍ରିୟା ଓ ଫଳର ଅନୁସାରେ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ରାଜସ-ସାତ୍ୱିକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ସ୍ୱଭାବ ବହୁ ସଂସାରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ପାଉଛି, ତେବେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଅଧର୍ମିକ କ୍ରିୟାରୁ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଓ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନୀଚ ସାତ୍ୱିକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯଦି ଅନେକ ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ଅନିଶ୍ଚିତ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଏହି ସ୍ୱଭାବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହେ ରାମ, ଏହି ଅନ୍ଧକାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏହି ଜନ୍ମରୁ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ ହୋଇଥାଏ, ଏବଂ ଏହାକୁ ଦୁଇ ଅଥବା ତିନି ଜନ୍ମ ପରେ ମଧ୍ୟମ ଜନ୍ମ ବୋଲି ଗଣନା କରାଯାଏ। ଏହିପରି ଭାବରେ, ରାଜସିକ ମାର୍ଗ ଏହି ଜଗତରେ କ୍ରିୟା ପଛରେ ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ବିବେଚନା କରନ୍ତି। ଏହି ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଜୀବ ମୁକ୍ତିକୁ ଅର୍ହତା ପାଉଛି, ଏବଂ ଏହି କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ରାଜସ-ସାତ୍ୱିକୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜନ୍ମରେ କିଛି ଅଧିକ ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ପାଉଥିବା ଜୀବକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ରାଜସ-ରାଜସୀ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯିଏ ଶତ ଜନ୍ମ ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚେଷ୍ଟା କରି ମୁକ୍ତି ପାଉଛି, ଏହାକୁ ଧାର୍ମିକମାନେ ରାଜସ-ତାମସୀ ଭାବରେ ଉତ୍ପତ୍ତି ଦେଉଥିବା ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଯିଏ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ପାଉଛି, ଏବଂ ସେହି ମୁକ୍ତି ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହାକୁ ରାଜସ-ଅତ୍ୟନ୍ତ-ତାମସୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ହଜାର ଜନ୍ମ ଉପଭୋଗ କରିବା ପରେ ବ୍ରହ୍ମର ଉତ୍ପତ୍ତି ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଏହି ଦୀର୍ଘ ଅପେକ୍ଷିତ ମୁକ୍ତିକୁ ମହାର୍ଷିମାନେ ତାମସୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି। ଯଦି ଏହି ଜନ୍ମରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅର୍ହତା ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାମସ-ସାତ୍ୱିକ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଯଦି କିଛି ଗୁଣରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅର୍ହତା ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ତମ-ରାଜସୀ ରୂପରେ ବିବେଚିତ କରାଯାଏ। ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ହଜାର କିମ୍ବା ଶତ ଜନ୍ମ ଧରି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିବା ଜୀବକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅର୍ହତା ବୋଲି କୁହନ୍ତି; ସେ ତାମସିକ ନୁହେଁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାମସିକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯଦି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଲକ୍ଷ ଅଥବା କୋଟି ଜନ୍ମ ଧରି ଏପରି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନଥାଏ, ତେବେ ଏହି ଜୀବ ମୁକ୍ତିରେ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାମସିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ, କିଛି ଅପେକ୍ଷାରେ ଉପଭୋଗରୁ ଅଳ୍ପ ଉତ୍ତେଜିତ, ସାଗରରୁ ତରଙ୍ଗ ଉପଜିବା ପରି। ସମସ୍ତ ଜୀବ ଶକ୍ତିରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥାଏ, ଦୀପର ରଶ୍ମି ତଳେ ତାଲ ଛାଡ଼ିବା ପରି। ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ଚିଁଟା ଚିଁଟା ପରି, ସମସ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ। ଚନ୍ଦ୍ରର ରଶ୍ମି ଓ ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଗୁଛା ପରି, ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଓ ବସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ, ଗଛର ଅନେକ ଫୁଲ ଓ ପତ୍ର ଗଛରୁ ଉପଜିବା ପରି। ଜୀବର ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ, ସୁଣାରୁ ଅଳଙ୍କାର ତିଆରି ହେବା ପରି। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ, ହେ ରାମ, ଉଜ୍ୱଳ ଝରଣାରୁ ପାଣି କଣା ଉପଜିବା ପରି, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବର କଳ୍ପିତ ଧାରା ଅଜନ୍ମା ବ୍ରହ୍ମରୁ, ଗାଗ୍ରା, ଘଡ଼ା, ଗହ୍ୱର ଭିତରେ ଥିବା ଆକାଶ ଏକାକି ଆକାଶର ରୂପ ହେବା ପରି। ସମସ୍ତ କଳ୍ପିତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ, ପାଣିରୁ ଝରଣା, ତରଙ୍ଗ, ଝିଣ୍ଡି, ଫେନ ଉପଜିବା ପରି। ଏହି ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଓ ବସ୍ତୁ, ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ, ମୃଗମାରିଚିର ତରଙ୍ଗ ଉପଜିବା ପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକରୁ। ଏହି ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଓ ତାହାର ଅନୁଭୂତି ସ୍ୱଭାବରେ ଅନୁଭୂତିକାରୀରୁ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର, ଆଲୋକ ଓ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ। ଏଭଳି ଜଗତରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆଧାରରେ ଉପଜିଥାଏ; ସମସ୍ତେ ଏକାଠୁ ଉପଜି ଏକାଠୁ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି। କିଛି ଜୀବ ଲକ୍ଷ ଜନ୍ମ ଧରି ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି, କିଛି କିଛି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମ ମାତ୍ର ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି। ଏହିପରି ଏହି ଜଗତରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଚକ୍ରରେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାରେ, ଜୀବମାନେ ଆସନ୍ତି, ଯାନ୍ତି, ପଡନ୍ତି, ଉପଜନ୍ତି—ଅଗ୍ନିର ଚିଁଟା ଉପଜିବା ପରି। ଏଠାରେ କର୍ତ୍ତା ଓ କର୍ମ ଭିନ୍ନ ନୁହେଁ, ଦୁଇଁଟି ଏକାଠୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ; ଗଛର ଫୁଲ ଓ ଗନ୍ଧ ପରି, ସ୍୵ତଃସ୍ଫୁର୍ତି ଭାବରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଭାବନା ଓ ଇଚ୍ଛା ଶମିତ ହୋଇଯିବା, ତେବେ ଜୀବମାନେ ସୁଦ୍ଧ ବ୍ରହ୍ମରେ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଥାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରକିରଣ ନିଳ ଆକାଶରେ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଯିବା ପରି। ହେ ରଘୁନାନ୍ଦନ, ଯେଉଁଠି ଜନ୍ମ ଜାଗୃତ ନୁହେଁ, ଏଠାରେ ‘ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜିଥାଏ’ ଭଳି କଥା କୁହାଯାଏ।