ଏହିପରି ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଷ୍ୟ କଳ୍ପନା କର, ଯେଉଁଠି ମନ ଆକାଶରେ ବିଶାଳ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିବାକୁ ଚାଲିଯାଏ, ଏବଂ ଏହି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାହିଁଲେ କାଟେ, ଏକଠା କରେ, ପୁଣି ଇଚ୍ଛାମତେ ଏହାକୁ ଉପସ୍ଥାପନ କରେ । ଏହା ଭଳି, ମନ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ମୋହ ଦ୍ରୁତ କଳ୍ପନା କରେ, ପ୍ରିୟ ଜନ, ସେଠାରେ ସେ ତାକୁ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପେ ଅନୁଭବ କରିଥାଏ । ଏହି ଜଗତ ନ ସତ୍ୟ, ନ କୁଏଁସତ୍ୟ—ଏହି ଭିନ୍ନତା ଭିତ୍ତିକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡିଦେବା ଉଚିତ୍ । ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ ହୁଏ, ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଠେ । କିଛି ଜୀବ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ହେଉଥିବା ସତ୍ୱେ, କର୍ମର ବାତାସରେ ଛିଟିଯାଏ, ଜଙ୍ଗଲର ପତ୍ର ପରି ପହାଡ଼ ଗହ୍ବରରେ ଗଡ଼ିଯାଏ । କିଛି ଅପାର ସ୍ୱଭାବର ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏପରି ଭ୍ରମିତ, ସେମାନେ ଅନେକ ଯୁଗ ଧରି ଏଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରୁଥାନ୍ତି । କିଛି ଅଳ୍ପ କିଛି ଆନନ୍ଦମୟ ଜନ୍ମ ପରେ ନିତ୍ୟ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ରହିଥାନ୍ତି । କିଛି ଜଣେ ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରି, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି । ସମସ୍ତ ବୀଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ ହୁଏ; ଏହି ସଂସାରୀ ଆସକ୍ତି ଆସେ ଓ ଯାଏ, ଏହା ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ । ମନର ଅସମତୁଳନ ଓ ବିଷର ଅସାନ୍ତି ଅନେକ ଦୁଃଖ, ଭ୍ରମ ଓ ଅପକାର କାରଣ ହୁଏ । ଏହି ଧାରା ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ, ପହାଡ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଚଳିଥାଏ; ଅନେକ ପ୍ରକାର ଭେଦରେ ଏହା ଭ୍ରମର ଚକ୍ର ତିଆରି କରେ । ଏହି ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଲତା, ଯେଉଁଠି ଅନୁଶୀଳନ ରୂପୀ କୁଟାରୀ ଦ୍ୱାରା ଭଲଭାବେ କାଟି ଦିଆଯାଏ, ମନ ଓ ଦେହ ଦ୍ୱିନ୍ନ ଓ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହେଲେ, ସେ ମୁଣ୍ଡି ଉଠେ ନାହିଁ, ରାମଭଦ୍ର । ଏବେ ଶୁଣ, ରାଘବ, ମୁଁ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅବନତ ଓ ମଧ୍ୟମ ଭେଦ ବିସ୍ତାରିତ ଭାବେ କୁହିବି । ଏହି ଜନ୍ମର ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମର ସତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଏହି ‘ପ୍ରଥମ ଉତ୍ପତ୍ତି’ ଧର୍ମାଚରଣରୁ ଜନ୍ମିଥାଏ, ଶୁଭ ଲୋକରେ ନିବିଡ଼ ଓ ନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ । ଯଦି ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସଂସାରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସହିତ ମିଶି, କିଛି ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ମୁକ୍ତିକୁ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ କରେ, ତେବେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଗୁଣମୟ ହୁଏ । ଏମିତି କାରଣ-ଫଳ ଅନୁସାରେ ଯେଉଁ ଫଳ ମିଳେ, ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ରଜସ-ସତ୍ତ୍ୱ’ କୁହନ୍ତି । ବିଭିନ୍ନ ସଂସାରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତି ସହିତ ଯଦି ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତି ଅତି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ ଓ ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେବେ ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ନିମ୍ନ ସତ୍ତ୍ୱ’ କୁହନ୍ତି । ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମ ଚକ୍ର ପରେ ଯଦି ମୁକ୍ତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ‘ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାମସିକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ହେ ରାମ, ଏହି ତାମସି ଉତ୍ପତ୍ତି ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ ଆସିଥାଏ, ଏହା ବର୍ତ୍ତମାନ ଜନ୍ମରୁ ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ଦ୍ୱିତୀୟ କିମ୍ବା ତୃତୀୟ ଜନ୍ମରେ ମଧ୍ୟମ ଜନ୍ମ ବୋଲି ଧରାଯାଏ । ଏହିପରି, ରାଜସିକ ମାର୍ଗ ଏହି ସଂସାରରେ କାର୍ଯ୍ୟର ପରେ ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମରୁ ଅତି ଦୂର ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । କେବଳ ଏହି ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ଏହାକୁ ‘ରାଜସ-ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ’ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି । କିଛି ଅଧିକ ଜନ୍ମ ପରେ ଯଦି ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ‘ରାଜସ-ରାଜସୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଶତ ଶତ ଜନ୍ମ ପରେ ଯଦି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚେଷ୍ଟା କରି ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ତେବେ ଏହି ଉତ୍ପତ୍ତିକୁ ‘ରାଜସ-ତାମସୀ’ କୁହାଯାଏ । ହଜାର ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ହେଲେ, ଏହାକୁ ‘ରାଜସ-ଅତ୍ୟନ୍ତ-ତାମସୀ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ହଜାର ହଜାର ଉପଭୋଗ ଜନ୍ମ ପରେ ଯଦି ବ୍ରହ୍ମ ଉତ୍ପତ୍ତି ଲୋକଙ୍କର ମନରେ ଉଦିତ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଦୀର୍ଘ ବିଳମ୍ବିତ ମୁକ୍ତିକୁ ମହାମୁନିମାନେ ‘ତାମସୀ’ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି । ଏହି ଜନ୍ମରେ ଯଦି ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ ହୋଇଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ ‘ତାମସ-ସତ୍ତ୍ୱ’ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କୁହନ୍ତି । କିଛି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଯଦି ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ ହେବ, ଏହାକୁ ‘ତମୋ-ରାଜସ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଶତ ଶତ କିମ୍ବା ହଜାର ଜନ୍ମ ଧରି ଯେଉଁଠି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ହୋଇଛି, ସେଉଁଠି ଏହି ଜନ୍ମ ମୁକ୍ତିର ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ; ଏହା ତାମସିକ ନୁହେଁ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାମସିକ ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ । ଏହିପରି, ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଯଦି ଏମିତି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନ ହୋଇଥାଏ, ମୁକ୍ତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ଏହି ଜନ୍ମକୁ ‘ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାମସିକ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ । ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, କିଛି ଅଳ୍ପ ଉପଭୋଗରୁ ଉତ୍ତେଜିତ, ସମୁଦ୍ରର ତରଙ୍ଗ ପରି । ସମସ୍ତ ଜୀବ ଧାରା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ସ୍ୱୟଂ ଶକ୍ତିରେ କମ୍ପିତ, ଦୀପର କିରଣ ପରି ଉପଭୋଗରୁ ବିଦାୟ ନେଇ ବାହାରୁଛନ୍ତି । ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ଶୃଙ୍ଖଳା ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ଅଗ୍ନିର ଚିଙ୍ଗାରିରେ ଉଡ଼ୁଥିବା କଣିକା ପରି । ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଜୀବ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ଚନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ମନ୍ଦାର ଫୁଲ ଗୁଛ ପରି ଦେଖାଯାଏ । ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଓ ବସ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ଗଛର ଅନେକ ଶୋଭା ଯେପରି ଗଛ ଠାରୁ ଉପଜାଇଥାଏ । ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ସୁନାରୁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଅଳଙ୍କାରର ପରି । ସମସ୍ତ ଜୀବ, ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ଶୁଭ୍ର ଝରଣାର ଜଳ ବିନ୍ଦୁ ପରି । ସମସ୍ତ କଳ୍ପିତ ଜୀବ ଧାରା, ହେ ରାମ, ଅଜନ୍ମା ବ୍ୟକ୍ତିର ଅଂଶ; ମଟି, ଘଡ଼ା କିମ୍ବା ଗହ୍ବର ଭିତର ଅନ୍ତରାଳ ସବୁ ଯେପରି ଏକ ଅଂଶ ଅଟୁଟ ଆକାଶ ଅଟୁଟ ଅଛି । ସମସ୍ତ କଳ୍ପିତ ଜଗତ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ଜଳରୁ ଉଠୁଥିବା ବିନ୍ଦୁ, ହେଉଁ ତରଙ୍ଗ, ଚପାଳି, ବୁଲବୁଲି ପରି । ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ, ହେ ରାମ, ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମିରୁ ଉପଜାଇଥିବା ମୃଗମରୀଚିକାର ତରଙ୍ଗ ପରି । ଏହିଭଳି, ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଜୀବ, ଅନୁଭୂତି, ଶକ୍ତି ଓ ଦୃଶ୍ୟ ସବୁ ବ୍ରହ୍ମରୁ ଉପଜନ୍ତି, ତାଙ୍କର ଅନନ୍ୟ ରୂପ ଏହି ସଂସାରରେ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ ।