ଏହି ଉପଦେଶରେ ମୁନିବରଙ୍କୁ କୁହାଯାଉଛି—ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ଶାପ କିମ୍ବା କଷ୍ଟରେ ପୀଡ଼ିତ, ସେମାନଙ୍କର ମନ ଭେଦବୁଧି ହୀନ ଓ ଶକ୍ତିବିହୀନ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବୁଛି। କିନ୍ତୁ ଏହି ସଂସାରରେ କେବେଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ଏକାଗ୍ର ମନ ଦୋଷର ଜାଳରେ ବିକୃତ ହୁଏ ନାହିଁ—ସ୍ୱପ୍ନରେ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେଉନାହିଁ। ଏହି କାରଣରୁ, ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା ନିଜ ମନକୁ ଶୁଭ୍ର ମାର୍ଗରେ ନେଇଯିବା ଉଚିତ। ଯାହା କିଛି ମନକୁ ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ହୁଏ; ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ମନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଶିଶୁ ଭୂତମାନେ ଅଣ୍ଡା ଛାଡ଼ି ଜଙ୍ଗଲରେ ଭରିଯାଆନ୍ତି। ମନ ତୁରନ୍ତ ତାହାର ପୂର୍ବ ଅବସ୍ଥାକୁ ଛାଡ଼ି ନୂତନ ଦୃଶ୍ୟର ସହିତ ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ମାଟିର ଘଡ଼ା କୁମ୍ଭକାରଙ୍କ କାମକୁ ଅନୁସରଣ କରି ପୁନି ମାଟି ହୋଇଯାଏ। ମନ, ମୁନିବର, ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖେ, ତୁରନ୍ତ ସେଠି ଏକାତ୍ମ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଜଳ ତରଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ। କେବଳ ଚିନ୍ତନ ଦ୍ୱାରା ମନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚକ୍ରରେ ମଧ୍ୟ ରାତି ଦେଖିପାରେ, ଯେପରି ଅଶୁଦ୍ଧ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦେଖିଥାଏ। ମନ ଯାହା ଦେଖେ, ସେହି ତୁରନ୍ତ ତାହାର ସତ୍ୟ ହୋଇଯାଏ; ସେହି ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ସହିତ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରେ। ଏହିପରି ମନ ଚନ୍ଦ୍ରରେ ଶତଶଃ ଅଗ୍ନିଶିଖା ଦେଖିଲେ, ତାହାରେ ପିଡ଼ା ଅନୁଭବ କରେ, ଯେପରି ଜଳିଯିବା ପରି ଲାଗେ। ଏହିପରି ମନ ଲୁଣ ଜଳରେ ମଧୁ ଦେଖିଲେ, ତାହା ଦେଖି ଓ ପିଇ ଅତି ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରେ। ଏମିତି ମନ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲ ଦେଖିଲେ, ସେଠାରୁ କାଟି ଏବଂ ଏଚ୍ଛାମତ ଆଣି ରଖିପାରେ। ଏହିପରି, ମନ ଯେଉଁ ମାୟା ତୁରନ୍ତ କଳ୍ପନା କରେ, ତାହାକୁ ତୁରନ୍ତ ଦେଖିଥାଏ; ଏହି ବିଭିନ୍ନ ଭେଦର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ସଠିକ୍ ଭାବେ ଜାଣିବା ଉଚିତ ଯେ, ଏହି ସଂସାର ନ ଅସତ୍ୟ, ନ ଏକଦମ ସତ୍ୟ। ଏହିପରି, ଏହି ତିନି ଲୋକର ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁର ମୂଳ ହେଉଛି ବ୍ରହ୍ମ; ଯେପରି ତରଙ୍ଗ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। କିଛି ଜୀବ ହଜାର ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ବନର ପତ୍ରପରି କର୍ମର ପବନରେ ଘୁରି ମାଳପାହାଡ଼ର ଗହ୍ୱରରେ ଗଡ଼ି ଯାଆନ୍ତି। କିଛି ଅପାର ଜୀବ ଅଜ୍ଞାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ଶତାବ୍ଦୀ ଧରି ଏଠାରେ ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି। କିଛି ଅଳ୍ପ ଶୁଭ ଜନ୍ମ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରି, ଏହି ଜଗତରେ ଧର୍ମକାମନାରେ ଲିନ ହୋଇ ରହନ୍ତି। କିଛି ଜଣେ ତଥ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ପାଇ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି, ଯେପରି ବାୟୁରେ ତରଳ ତିନି ତିନି ବିନ୍ଦୁ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଏ। ସମସ୍ତ ବୀଜର ଉତ୍ପତ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଥିତିରୁ; ସଂସାରର ଆସକ୍ତି ଆସେ ଓ ଯାଏ, ସ୍ଥିର ନୁହେଁ। ସ୍ୱଭାବ, ଯାହା ଅସମତୁଳନ ଓ ବିଷର ଜ୍ୱର ବୋଝେ, ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ, ଭ୍ରମ ଓ ଅନର୍ଥ କାର୍ଯ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ କରେ। ଏହା ବିଭିନ୍ନ ଦିଗ, ସ୍ଥାନ, କାଳ, ପାହାଡ଼ ଗୁହା ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଏ; ଅସଂଖ୍ୟ ବିଭିନ୍ନତାରେ ଏହା ଭ୍ରମର ଚକ୍ର ତିଆରି କରେ। ଏହି ସଂସାର ଲତା, ଯାହା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଓ ଅବକ୍ଷୟ ହୋଇଯାଇଛି, ଯଦି ଜ୍ଞାନର କୁଠାର ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଏ, ତେବେ ମନ ଓ ଦେହ ଗଳି ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ପୁନି ଅଙ୍କୁରିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ହେ ରାମଭଦ୍ର। ଏବେ ଶୁଣ, ରାଘବ, ମୁଁ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତିର ଉତ୍କୃଷ୍ଟ, ଅଧମ ଓ ମଧ୍ୟମ ଭେଦ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଜନ୍ମରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭବ ଘଟେ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ପାଇଁ ଏହା ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱଭାବର ଶୁଦ୍ଧ ସାତ୍ତ୍ୱିକ ଉତ୍ପତ୍ତି ଭାବିତ। ଏହି 'ପ୍ରଥମ ଉଦ୍ଭବ' ଧର୍ମାଚରଣରୁ ଜନ୍ମିତ, ଶୁଭ ଲୋକରେ ନିର୍ମିତ ଏବଂ ଧର୍ମମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଜଡିତ। ଯଦି ଏହା ବିଭିନ୍ନ ସଂସାରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଲିନ ହୋଇ ଅଳ୍ପ କିଛି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ତେବେ ଏହା ଗୁଣରେ ଧନ୍ୟ। ଏପରି କାରଣ-ଫଳ ଅନୁସାରେ ଯାହା ଫଳ ଦେଉଛି ଓ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଅନୁମାନ କରାଯାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ 'ରଜସ-ସାତ୍ତ୍ୱିକ' କୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଏହା ଅନେକ ସଂସାରୀ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ମାତ୍ର ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରେ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ଅଧମ ସାତ୍ତ୍ୱିକ' କୁହାଯାଏ। ଯଦି ଅସଂଖ୍ୟ ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ରହିଯାଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ଅତି ତାମସିକ' କୁହନ୍ତି। ଏପରି ମୂଢ଼ତାର ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏହି ଜନ୍ମରୁ ନୁହେଁ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରୁ ହେଉଛି, ଏହାକୁ ମଧ୍ୟମ ଜନ୍ମ ଭାବିତ, ଦୁଇ କିମ୍ବା ତିନି ଜନ୍ମ ପରେ ହୁଏ। ଏହିପରି, ରାଜସିକ ମାର୍ଗ, ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଆସେ ଓ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମରୁ ଦୂର ନୁହେଁ, ଏହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି। ଏହି ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ଭାବିତ ହୁଏ; ଏବଂ ଏଠି ତଥ୍ୟରୁ ଏହାକୁ 'ରାଜସ-ସାତ୍ତ୍ୱିକୀ' କୁହନ୍ତି। ଯଦି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଅଳ୍ପ କିଛି ଜନ୍ମ ପରେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ରାଜସ-ରାଜସୀ' କୁହନ୍ତି। ଯଦି ଶତ-ଶତ ଜନ୍ମ ପରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଚେଷ୍ଟା କରି ମୁକ୍ତି ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ରାଜସ-ତାମସୀ' କୁହନ୍ତି। ଯଦି ହଜାର ଜନ୍ମ ପରେ ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଭାବେ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ, ତେବେ ଏହା 'ରାଜସ-ଅତି ତାମସୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ହଜାର ଜନ୍ମ ଉପଭୋଗ କରି ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵଭାବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ସେହି ଦୀର୍ଘ ବିଳମ୍ବିତ ମୁକ୍ତିକୁ ମହାମୁନିମାନେ 'ତାମସୀ' କୁହନ୍ତି। ଯଦି ସେହି ଜନ୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ, ତେବେ ଏହାକୁ 'ତାମସ-ସାତ୍ତ୍ୱ' କୁହନ୍ତି। ଅଳ୍ପ କିଛି ସ୍ୱଭାବ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ୟ ହେଲେ, ତେବେ ଏହା 'ତମ-ରାଜସୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଯିଏ ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ହଜାର କିମ୍ବା ଶତ ଜନ୍ମ ଧରି ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ମୁକ୍ତିଯୋଗ୍ୟ, ତାମସିକ କିମ୍ବା ଅତି ତାମସିକ ନୁହନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଯଦି ଲକ୍ଷ-ଲକ୍ଷ କିମ୍ବା କୋଟି ଜନ୍ମରେ ଏପରି ପ୍ରସ୍ତୁତି ନଥାଏ, ତେବେ ଏମିତି ବ୍ୟକ୍ତି ମୁକ୍ତି ସନ୍ଦିଗ୍ଧ ଓ ଅତି ତାମସିକ ବୋଲି ଗଣ୍ୟ।